УХУВВЕТ РИСАЛЕСИ

Шу Мектуб, ики мебхасдыр. Биринҗи Мебхас, Эхли Ийманы Ухуввете ве Мухаббете даъвет эдер.)

БИРИНҖИ МЕБХАС

Мүъминлерде нифак ве шикак, кин ве адавете себэп болан тарафгирлик ве инат ве хасет, хакыкатча ве хикметче ве инсаниети кубра болан исламииетче ве хайаты шахсиече ве хайяты җемгыетче ве хаяты магнавиече чиркин ве мердутдыр, зыян ве зулумдыр ве хайяты бешерийе үчин зэхердир. Шу хакыкатың өрэн көп вуҗухундан алты веҗхини беян эдерис:

∙ БИРИНҖИ ВЕҖИХ: Хакыкат назарында зулумдыр.

Эй, мүъмине кин ве адавет беслейән ынсапсыз адам! Нэхили, сен бир гэмиде ве я-да бир өйде болсаң; сениң биле бирликде докуз маъсум билен бир җенаятчы бар. Ол гәмини гарк ве ол өйи яндырмага чалышан бир адамың, нә дереҗе зулум эдйэндигини билерсиң. Ве залымлыгыны, семавата эшитдирҗек дереҗеде багырҗаксың. Хатда, бир тәк маъсум, докуз җаны болса, ене ол гэмини хич бир адалатлы канун гарк этмеги буюрмаз. Эдил шунуң ялыда сен, бир ханейи Раббанийе ве бир сефинейи Илэхие болан бир мүъминиң вуҗудында иман ве ысламиет ве гоңшучылык ялы докуз дәл, белки йигрими сыфаты маъсума барка, саңа зыянлы болан ве хошуңа гитмейэн бир җаны сыфаты йүзүнден оңа кин ве адавет багламак билен, ол ханейи магневиейи вуҗудың магнен гарк болмагыны, я-да яндырылмагыны, тахрибини ве батмагыны арзув этмегиң ве шуңа херекет этмегиң онуң ялы чиркин ве гаддар бир зулумдыр.

∙ ИКИНҖИ ВЕҖИХ: Хикмет назарында хем, зулумдыр.

Чүнки, маглумдыр ки, адавет ве мухаббет нур ве зулмат ялы өзара гапма-гаршыдырлар. Икиси, хакыкы манысында бирликде җем болуп билмезлер.

Эгер, мухаббет, өз себәплериниң үстүнлигине гөрэ бир калбда хакыкы болса, ол вагт адавет меҗазы болар, гынанма суратына инкилап эдер. Хавва, мүъмин, гардашыны сөер ве сөймели. Диңе эрбетлиги үчин ялңыз гыйнанар. Тахаккум билен дэл, белки лүтуф билен, ислахына чалышар. Онуң үчин, нассы хадыс билен, "Мүъмин-мүъмин билен үч гүнден артык гаты гөршүп, катъы мүкэлеме этмесин".

Эгер адавет себэплери үстүн гелип, бу адавет, бир калбда хакыкаты билен бар болса, онда мухаббет меҗазы болар; ясама ве яллакламак шекилине гирер.

Эй ынсапсыз адам! Инди бак, мүъмин гардашыңа кин ве адавет нэхили зулумдыр. Чүнки, нэхилики сен ади киҗҗик дашлары, Каъбеден хем әхмиетли ве Җебели-ухуддан хем улы дийсең, чиркин бир акылсызлык эдерсиң. Эдил ш212 ялы-да, Кэбе хорматында болан иман ве Җебели ухуд азаметинде болан Исламиет ялы көп исламий васыплар мухаббети ве иттифакы иследиги халда, мүъмине гаршы адавете себәп болян ады дашлар хөкүминде болан баъзы кемчиликлери, ийман ве исламийетден афзал тутмак, нэхили ынсапсызлык ве җуда улы бир зулумдыгыны, акылың бар болса аңларсың!

Хавва, тевхид-и ийманый, элбетде тевхид-и кулубы ис-лэр. Ве вахдети ыътикад, вах-дети ичтимаийейи иктиза эдер.

Хавва, инкэр эдип билмерсиң ки, сен бир адам билен бир бөлүмде, гуллук этмегиң себэпли, ол адама гаршы достана рабыта аңларсың. Ве бир командириң буйругы астында биле болмагың себэпли берадеране бир гатнашык телаккы эдерсиң. Ве бир мемлекетде биле болмагың билен ухувветкәране бир мүнасебет сызарсың. Халбуки, ийманың берен нур ве шуур билен хем-де саңа гөркезен ве билдирен эсма-и Илахие саныча бирлик гатнашыклары ве иттифак рабыталары ве ухуввет мүнасебетлери бар. Меселем:

Хер икиңизиң;

∙ Халыкыңыз бир,

∙ Маликиңз бир,

∙ Маъбудыңыз бир,

∙ Разыкыңыз бир...

Бир, бир, мүңе ченли бир, бир.

Хем

∙ Пейгамбериңиз бир,

∙ Диниңиз бир,

∙ Кыблаңыз бир.

Бир, бир, йүзе ченли бир, бир...

Соңра

∙ Обаныз бир,

∙ Дөвлетиңиз бир,

∙ Мемлекетиңиз бир...

Она ченли бир, бир... Мунча "бир, бирлер" вахдет ве тевхиди, вифак ве иттифакы, Мухаббет ве ухуввети иследиги ве каинаты ве күрелери бир-бирине баглаян маънавый зынҗыр болан халда; шикак ве нифака, кин ве адавете себэп болян мөйүң кереби ялы эхмиетсиз, ерликсиз затлары дийип мүъминлере гаршы хакыкы адавет этмек ве кин багламак, нәхили дере-җеде ол рабытаи вахдете бир хор-матсызлык ве ол эсбабы мухаббете гаршы бир кемситмек ве ол мүна-себаты ухуввете гаршы нә дереҗе бир зулум ве хаксызлыкдыгыны, калбың өлмедик болса, аклың сөнмедик болса аңларсың.

∙ ҮЧҮНҖИ ВЕҖИХ: Адала-ты махзаны ифаде эдйэн

ның манысына гөрэ, бир мүъминиң җаны бир сыфаты себәпли, башга маъсум сыпатларыны махкум этмек хөкүминде болан адавет ве кин багламак, нә дереҗе чэксиз бир зулумдыгыны ве бахусус бир мүъминиң эрбет бир сыпатындан өйкеләп күсүп, ол мүъминиң якынларына-да адавет этмек,

сыгайы мубалыга билен өрән азым бир зулум этдигини, хакыкат ве Шериат ве Хикмети Исламие саңа ятлатдыгы халда, нәхили өзүңи хаклы хасапларсың, "Менщ хакым бар" диерсиң?

Хакыкат назарында, себэби ада-вет ве шер болан эрбетликлер, шер ве топрак ялы дыкыздыр; бащгасына ёкмазлыгы ве ин'икас этмезлиги герекдир. Башгасы ондан дерс алып шер ишлесе, ол башга меселедир. Мухаббетиң эсасы болан ягшылык-лар, мухаббет ялы нурдыр; ёкмак ве инъикас онуң ше'нидир, ве ондандыр-ки, "Достуң досты достдыр" диен сөзи, дурубу эмсал болуп галандыр. Хем онуң үчиндир ки: "Бир гөз ха-тыры үчин көп гөзлер сөйү-лер" сөзи, умумың дилинде гезер.

Ынха, эй ынсапсыз адам! Хакыкат бейле гөрдүги халда, сөймедигиң бир адамың сөйгүли, маъсум бир гардашына ве тааллукатына адавет этмек нәхили хилафы хакыкат болдугыны, хакыкатбин болсаң аңларсың.

∙ ДӨРДҮНҖИ ВЕҖИХ: Хайяты шахсые назарында хем зулумдыр. Шу дөрдүнҗи веҗхиң эсасы болан бирнәче дустуры диңле:

∙ Биринҗиси: Сен, меслегиңи ве эфкарыңы хак билдигиң вагт, "Меслегим хакдыр ве я-да хас гөзелдир" диймәге хакың бар. Диңе, "Ялңыз Хак мениң меслегим-дир" диймэге хакың ёкдур.

ның манысына гөрэ, ынсапсыз назарың ве дүшгүн фикриң хакем болуп билмез. Башга бириниң меслегини батыл дийип хөкүм эдип билмез.

∙ Иккинҗи дүстур: Сениң үстүңдеки хак шудур ки, хер сөзлэниң хак болсун. Йөне хер хакы сөзлемэге сениң хакың ёкдур. Хер дийдигиң догры болмалы; Диңе, хер догрыны диймек догры дәлдир. Чүнки, сең ялы ниети халис болмаян бир адам, несихаты кэвагт дамара докундурар; Терс нетиҗе берер.

∙ Үчунҗи дүстур: Адавет этмек ислесең, калбындакы адавете адавет эт, оны ёк этмәге чалыш. Хем, иң зыяда саңа зыян берен нефси эммараңа ве ховайы нефсиңе адавет эт, ислахына чалыш. Ол зыянлы нефсиң хатыры үчин мүъминлере адавет этме. Эгер душманлык этмек ислесең, кәфирлер, зындыклар көпдир; олара адавет эт. Хавва, нэхилики мухаббет сыпаты, мухабете лайыкдыр; эйле-де адавет хаслети, хер затдан өңүрти өзи адавете лайыкдыр. Эгер хасмыңы маглуп этмек ислесең, эрбетлигине гаршы ягшылык билен гайтарыгы бер. Чүнкиг Эгер яманлык билен гайтаргы берсең душманчылык зыядала-шар. Захырен еңилсе-де, калбен кин баглар, адавети довам эдер. Эгер ягшылык билен мукабеле этсең, недамет эдер, саңа дост болар...

ниң хөкмүне гөрә, мүъминиң шеъни керим болмакдыр. Сениң икрамың билен саңа мусаххар болар. Захырен зелил болса-да, ийман җихетинде ке-римдир. Хавва, эрбет бир адама: "яг-шысың, ягшысың" дийсең ягшылаш-масы ве ягшы адама: "Эрбетсиң, эрбетсиң" дийсең эрбетлешмеси көп габат гелйәр. Эйле болса,

ялы десатири кудсиейи Куръаниейе гулак сал Саадет ве Саламет ондадыр.

∙ Дөрдүнҗи дүстур: Эхли кин ве адавет хем нефсине, хем мүъмин гардашына, хем рахмети Илэхийейе зулум эдер, теҗавүз эдер. Чүнки, Кин ве адавет биле нефсини бир азабы элимде галдырар. Хасмына гелен ныгметлерден азабы ве горкусындан гелен элеми нефсине чекдирер, нефсине зулум эдер. Эгер адавет хаседден гелсе, ол бүтүн-бүтүн азапдыр. Чүнки, хасед оввала хасед эдиҗини эзер, махведер, яндырар. Хасет эдилене зыяны я аздыр ве я ёкдур.

Хаседиң чәреси: хасед эдиҗи, хасет этдиги затларың акыбетини ойласын. Тэ аңласын ки, бәсдешинде болан дүнъеви хүсүн ве кувват мертебе ве сервет фанидыр, муваккатдыр. Пейдасы аз, зэхмети көпдир. Эгер ухреви үстүнликлер болса, затен оларда хасет болуп билмез. Эгер олара хем хасет этсе, я өзи риякәрдир; ахырет малыны дүнйэде махветмек ислэр. Ве я-да хасат эдилени риякэр гүман эдер, хаксызлык эдер, зулум эдер.

Хем оңа гелен мусыбетлерден мемнун ве ныгметлерден махзун болуп кадер ве рахмети Илэхийейе, онуң хакында этдиги ягшылыклардан күсйәр. Гөйэ кадери тенкит ве рахмете иътираз эдйәр. Кадери тенкид эден, башыны сандала урар, дөвер. Рахмете итираз эден, рахметден махрум галар.

Аҗаба, бир гүн адавете дегмеен бир зада бир сене кин ве адавет эдип йөрмеги хайсы ынсаф кабул эдер; бозулмадык хайсы выҗдана сыгар? Хал бу ки, мүъмин гардашындан саңа гелен яманлыгы бүтүнлей ондан дийип билип, оны махкум эдип билмерсиң.

Чүнки, оввала: бунда кадериң бир хиссеси бар. Оны чыкарып ол кадар ве каза хиссесине гаршы рыза биле мукабеле этмек герекдир.

Саниен: Нефис ве шейтаның хиссесиниде айрып, ол адама адавет дэл, белки нефсине маглуп боландыгы үчин гынанмак ве недамет этҗегине гарашмак герек.

Салисен: Сен өз нефсиңде, гөрмедигиң ве я-да гөрмек ислемедигиң хатаңы гөр, бир хисседе оңа бер. Соңра бакы галан кичҗик бир хиссә гаршы иң саламатлы ве иң тиз хасмыңы маглуп эдйән гечиримлилик ве багышламак биле ве алыҗенаплык гөркезсең, зулумдан ве зыяндан гутуларсың.

Ёгса, чүйшелери ве буз парчаларыны алмаз бахасына алан серхош ве дивана җевхерчи бир яхудий ялы, бэш пула дегмейэн фани, заил, гечегчи эхмиетсиз, умуры дүнйевийейе, гөйэ дүнйэде эбеди дуруп, эбеди биле галян дей гүйчли бир хирс ве даими бир кин биле, довамлы бир адавет биле мукабеле этмек, сигайи мубалага билен, бир залумиййетдир ве я бир серхошлык-дыр. Ве бир неви диваналыкдыр...

Ине, хайаты шахсиййече тэсири җихетинден өрән зыянлы болан адавете ве фикри интикама - эгер шахсыңы сөййән болсаң - ёл гоймагын ки, асла калбыңа гирмесин. Эгер калбыңа гирен болса, онуң сөзүни диңлеме. Бак, хакыкатбийн болан хафызы Ширазыны диңле:

Ягны, "Дүнйә эйле бир мета дэл ки, бир низага дегсин."

Чүнки, фаны ве өтегчилиги үчин, гымматсыздыр. Гоҗа дүнйә бейле болса, дүнйәниң җүзъи ишлери нә дереҗеде эхмиетсиздигини аңларсың! Ене дийигщир: 

Ягны: "Ики җаханың рахат ве саламатыны ики харп тефсир эдер, газандырар: Достларына гаршы мүревветкәране муашерет ве душманларына сулхкәране муамеле этмекдир."

Эгер дийсең: "Ыгтыяр мениң элимде дәл, фитратымда адавет бар. Хем дамарыма докундырмышлар, пикирими үйтгедип билмейэрин."

Элҗогап: Суи хулк ве яман хыслат эсери гөркезилмесе, гыбат ялы затлар биле, ве муктезасы билен амал эдилмесе, кусурыныда аңласа, зыян бермез. Мадемки ыгтыяр сениң элиңде дэл; ваз гечибилмейэрсиң. Сениң, магневи бир недамет, гизли бир тевбе ве зымны бир истигфар хөкмүнде болан кусурыңы билмегиң ве ол хаслетде нэхаклыгыңы аңламагыңъ онуң шеринден сени гутарар. Затен, бу меткубың бу мебхасыны яздык, тэ бу магневи истигфары теъмин этсин; хаксызлыгы хак билмесин, хаклы хасмыны хаксызлык билен тешхир этмесин.

Җайы дыкгат бир хадисе:

Бир вагтлар, мунуң ялы гаразкэране тарафгирлигиң нетиҗеси болуп гөрдүм ки; Мутедеййин бир әхли ылм, өзүниң сыясы пикирине гошулмаян салых бир алымы, кэфире чыкармак дереҗесинде тезйиф этди. Ве өз пикиринде болан мунафыгы, хорматкэране медх этди. Ине, сыясатың бу фена нетиҗалеринден үркдим,

дийдим. Ол замандан бәри хайаты сыясиден чекилдим.

∙ БӘШИНҖИ ВЕҖИХ: Инад ве тарафгирлик хайати иҗтимаийе-че, өрэн музырдгыны беян эдер.

Эгер дийилсе: "Хадысда, 

дийилен. Ыхтылаф болса, тарафгирлиги иктиза эдйәр. Хем тарафгирлик кесели, мазлум авамы, залым хавассың шеринден гутаряр. Чүнки: Бир шэхерчэниң ве бир обаның хавассы иттифак этселер, мазлум авамы эзерелер. Тарафгирлик болса, мазлум бир тарапа илтиҗа эдер, өзүни гутарар. Хем, пикирлериң чакнышмагындан ве акылларың мухалыфатындан хакыкат тамамы билен йүзе чыкар."

Элҗогап: Биринҗи совала диериски: Хадысдакы ыхтылаф болса, мүсбет ыхтылафдыр. Ягны, хер ким өз меслегиниң таъмирини ве ровачлыгына саъй эдер. Башганы тахрип этмек ве батыла чыкармага дэл, белки кәмиллешдирмәеге ве ислахына ымтылар. Эмма менфи ыхтылаф болса ки: гаразкәрана, адаветкэрана, бир-бирщшң тахрибине чалышмакдыр; хадысың назарында мердутдыр. Чүнки бир-бири билен богушанлар мүсбет херекет эдип билмезлер.

Икинҗи совала диериски:

Тарафгирлик эгер Хак намына болса, хаклылара мелҗе болуп билер.. Диңе хәзирки ялы гаразкәране, нефс хасабындан болан тарафгирлик нахаклара мелҗедир ки, олара даянч нокады ярадып берер. Чүнки, гаразкэране тарфгирлик эдйән бир адама шейтан гелсе, онуң пикирине ярадам берип тарапгирлик гөркезсе, ол адам шейтана рахмет окар. Эгер гаршы тарапа мелек киби бир адам гелсе хем, оңа хаша! Лагнат окаҗак дереҗеде бир нэхаклык гөркезер.

Үчүнҗи савала диерис ки:

Хак намына, хакыкат хасабына болан пикирлериң чакнышмагы бол-са, максатда ве иттифак биле бара-бар, эсасда, весаилде ыхтылаф эдер. Хакыкатың хер бурчуны ызхар эдип, хака ве хакыката хызмат эдер. Диңе, тарафгиране ве гаразкәрана, фиравунлашмыш нефси-эммаре хаса-бына ходфурушлык, шөхратперве-ране бир тарздакы пикирлериң чакнышмагындан "хакыкат нурлары" дәл, белки питне аташлары чыкар. Чүнки, максатда иттифак лазым бо-луп дуран бир вагтда, онуң ялыларың пикирлериниң Күре-и Арзда дахы нокта-и телакысы болмаз. Хак намына болмадыгы үчин, нихаетсиз мүфритане гидер. Дүзелмеси мүңкин болмаян айрылышлара себәп болар. Әлемиң ахвалы муңа шаятдыр...

ЭЛХАСЫЛ:

болан али дестурлар, эгер херекетлер дестуры болмаса, мейданы нифак ве айрылмак гаплар. Хавва,

диймесе, ол дастурлары назара алмаса, адалат эдейин дийип зулум эдер.

Җайы ыбрат бир хадыса:

Бир вагт, Ымамы Али (разийаллоху анху) бир кэфири ере йыкып, гылыч чекип, кесейин дийип дуран махалы хэлки кәфир, оңа түйкүрипдир. Ол кәфири гойберипдир, кесмэңдир. Ол кэпир оңа айдан: "Нәме үчин мени кесмедиң?" Дийди:

"Сени Аллах үчин кесмекчидим. Эмма маңа түйкүрдиң; гахарым гелди. Нефсимиң хиссеси гарышаны үчин ыхласым зеделенди. Онуң үчин сени кесмедим." Онда ол кэфир дийди:

"Мени тизрэк кессин дийип газаба долдурмак максадында түйкүрдипдим. Мадем ки, диниңиз шу дереҗе сафый ве халисдир, шу дин хакдыр" - дийди.

Хем медары дыкгат бир вака:

Бир заман бир хаким, бир огрының элини кесен вагты газап эсери гөркезени үчин, оңа дыкгат эден адыл эмири оны ол везипеден бошадыпдыр. Чүнки, шериат намына, кануны Илэхи хасабына кесседи, нефси оңа гынанҗакды. Ве калбы гахар этмэн, диңе мерхемет хем этмедиги бир тарзда кесерди. Диймек, нефсине ол хөкүмден бир хиссе чыкардыгы үчин адалат билен иш гөрмәндир.

Гынанарлы бир халаты ичтимаийе ве калбы Исламы агладарлы мүдхиш бир маразы хайаты ичтимаи:

"Дашкы душманлар зухур ве хуҗум эденде ички адаветлерини унутмак ве ташламак" лазымлыгы хакындакы бир маслахаты ичтимаийейи иң бедеви ковумлар хем такдыр кылып, шуңа амал эденлери халда, шу җемааты Исламийейе хызмат этмеги даъва эдйэнлере нәме болупдыр, гаршыларында дайымы хүҗүм вазийетинде дуран хетсиз душманлар болуп дуруп, җүзъий адаветлерини унутман, душманларың хүҗүмлерине ер хэзир эдйэрлер. Шу хал бир сукутдыр, бир вахшетдир. Хайяты Ичтимаийеи Исламийейе бир хыянатдыр.

Ыбрат боларлы бир хекая:

Бедевий уруглардан Хасенан уругының өзара душман ики кабыласы барды. Бир-биринден эллиден артык адам өлдиренлери халда, Сипкан я-да Хайдеран тайпасы ялы бир кабыла гаршыларына чыкдыгы вагт, ол ики пушман тайпа, көне адавети унудып, эгин-эгне берип, тэ шол дашкы душманы деп эдйэнчэлер ички адаветини ятларына гетирмезлерди.

Ине, эй мүъминлер!.. Эхли ийман уругларына гаршы теҗавуз вазийетини алан өрэн көп душманлар дураныны билйәрмисиңиз? Бир-бири ичиндәки даирелер ялы йүз даиреден хем көп бардыр. Хер бирине гаршы, өзара даянып, эл-эле берип мудафаа вазыййетини алмага меҗбур болан халда, оларың хуҗүмини аңсатлашдырмак, оларың харыми Ислама гирмелери үчин гапылары ачмак хөкүминде болан гаразкәрана тарафгирлик ве адаветкәране инат, хич бир җихет биле эхли иймана ярашармы? Ол душман даирелер әхли залалет ве ылхаддан тут, тә әхли күфрүң әлемине, тэ дүнйэниң эхвал ве месаибине ченли, бир-бири ичинде сизе гаршы зыянлы бир вазыйет алан, бир-бири аркасында сизе гахар ве хырс билен бакан, белки етмиш неви душманлар бар. Оларың хеммесине гаршы гүйчли гуралыңыз ве букалгаңыз ве галаңыз: ухуввети Исламиййедир. Бу галайи Исламиййэни кичҗик адаветлер ве баханалар билен сарсмак; нэхили хылафы выҗдан ве нэхили хылафы маслахаты Исламиййе болдугыны бил, айыл!..

Эхадысы шерифде гелмишки: Ахырзаманың Суфян ве деҗҗал киби нифак ве зындыка башына гечер эшхасы мүдхише-и музырралары, Исламың ве бешериң хырс ве шикакындан пейдаланып аз бир кувват билен неви бешери херҗумерҗ эдер ве гоҗа Әлеми Исламы эсарет ашагына алар.

Эй әхли Ийман! Зиллет ичинде эсарет ашагына гирмезлик ислесеңиз, аклыңызы башыңыза алың! Ыхтилафыңыздан истифаде эден залимлере гаршы

кудси галасы ичине гириң, сыгыньщ. Болмаса, не хайятыңызы мухафаза ве неде хукугыңызы мудафаа эдип билерсиңиз. Маглумдыр ки, ики гахрыман бир-бири билен богушса, бир чага, икисиниде уруп билер. Бир мизанда ики даг бир бирине гаршы мувазенеде болса, бир кичҗик даш, мувазенелерини бозуп олар билен ойнап билер; Бирини ёкары, бирини ашага индирер. Ине, эй әхли Ийман! Ихтирасларыңыздан ве хусуметкәра-на тарафгирликлериңизден кувваты-ңыз хиҗе инер; Аз бир кувват билен эзилип билерсиңиз. Хайяты ичтимаийеңиз билен гатнашыгыңыз бар болса,

дестуры алийәни дестуры хаят эдиң. Сефалети дунйевийеден ве шекавети ухревиеден гутулың!..

∙ АЛТЫНҖЫ ВЕҖИХ: Хайяты магневийе ве сыххаты убудийет, адавет ве инад билен сарсылар.

Чүнки: "Васитаи халас ве весилеи неҗат болан Ыхлас" зая болар. Чүнки, тарафгир бир муаннид, өз аъмали хайриесинде душманына үстүн болмагы истер. Халисен ливеҗхиллэх амеле көпде мувафак болуп билмез. Хем, хөкүм ве муамелатында тарафгирини терҗих эдер, адалет эдип билмез. Ынха, эфъал ве аъмалы хайрийәниң эсаслары болан "Ыхлас" ве "Адалет", хусумет ве адавет билен гайып болар. Шу алтынҗы веҗх көп узындыр. Диңе кабилийети макам гысга болдугындан гысга кесйәрис.

ИККИНҖИ МЕБХАС

Эй әхли ийман! Сабикан, адавет некадар зыянлыдыгыны аңладың. Хем аңлаки, адавет ялы хаяты Ислама иң мүтхиш бир маразы музыр дахы хырсдыр. Хырс себэби-хайбетдир; ве ыллет ве зиллетдир; ве махрумийет в сефалети гетирер. Хавва, хер миллетден зыяда хырс билен дүнйәйе хүҗүм эдйән яхуды миллетиниң зиллет ве сефалети, бу хөкүме бир шахиди катъидир. Хавва, хырс зихаят әлеминде иң гиң даиреден тут, тэ иң җүзъий бир ферде ченли яман тәсирини гөркезйэр. Тевеккелвары талеби рызк болса, билакс, себәби рахатдыр; ве хер ерде гөзел тэсирини гөркезйәр. Ынха, бир неви зихаят ве рызка мәтәч болан мивели дарагтлар ве өсүмликлер, төвеккелвары, канааткэрана ерлеринде дуруп хырс гөркезмедиклеринден, рызклары, үстлерине йүврүп гелйэр. Хайванлардан өрэн көп артык өвлат беслейэрлер. Хайванат болса, рызкларының угрунда хырс билен рызыклары ызында ылгадыклары үчин, өрән көп зәхмет ве нуксаниет биле рызыкларыны эле гетирйәрлер. Хем хайванат арасында заиф ве эҗиз лисаны халлары билен төвеккел эден балаларың мешъру ве мукеммел ве латиф рызклары, хазынайи рахметден берилмеги; ве хырс билен рызкларына хүҗүм эдиҗи йыркаҗылар рызкларыны гайры мешъру ве җуда көп зәхметлер билен газандыклары нэхош рызклары гөркезйэр ки: хырс, себэби махрумиййетдир; төвеккел ве канагат болса, весилейи рахметдир. Хем даираи инсаниййе ичинде хемме миллетден зыяда хырс билен дүнйәйе япышан ве ышк билен хаяты дүнйевиййэ багланан яхуди миллетиниң көп зәхметлер билен газандыгы, өзүне пейдасы аз, диңе хазынадарлык эден гайры мешруъ бир сервети рибаий билен бүтүн миллетлерден ийдиги шарпыгы зиллет ве сефалет, катл ве иханет гөркезйәрки: хырс маъдени зиллет ве хасаретдир. Хем харыс бир инсан хемише хасарете дүшдүгине, муңа о кадар көп вакыалар барки, зарбы месел хөкмүне гечмиш, умумың назарында бир хакыкаты амма болуп кабул эдилендир. Мадемки шуңуң ялы экен; эгер малы көп сөер болсаң, хырс биле дәл, белки канагат билен малы талап эт. тә көп гелсин.

Эхли канагат билен эхли хырс, шунуң ялы ики шахса меңзәрки; олар бейик бир задың диванханасына гидйэрлер. Бири калбындан дийди: "Мени диңе кабул этсин; дашардакы совукдан гутулсам маңа кәфидир. Иң ашакы күрсүни берселер хем, лутфдыр." "Икинҗи адам, гөйә бир хакы бар ялы ве хер ким оны хормат этмэге меҗбур ялы, магруране дийдики: "Маңа иң ёкары күрсини бермели". Ол хырс билен гирер, шунуң үчин гөзүни ёкары мевкеълере дикер, олара етишеси гелер. Йөне диванхана сахыбы оны ыза гайтарып, песе отурдар. Оңа шүкүр лазым, экен, тешеккүр орнуна калбындан гахарланяр. Тешеккүр дәл, билъакс, хана сахыбыны танкыт эдйәр. Хана сахыбы хем ондан истискал эдйәр.

Биринҗи адам мутавазиъана гирер, иң пески күрсэ отурмак исләр. Онуң ол канагаты, диванхана сахыбының хошуна гидер: "Ёкарракы күрсэ мерхамет эдиң!" дийер. Ол хем гитдигиче тешеккуратыны зыядалаш-дырар, мемнуныетни тезайүд эдер.

Ынха, дүнйе бир диванханейи Рахмандыр. Земин йүзи, бир софраи рахметдир. Дереҗаты эрзак ве мератиби ниъмет хем, күрсүлер хөкмүндедир.

Хем, иң җүзъий ишлерде хем хер кес хырсың суи-тэсирини сызар.

Меселем, ики дилегчи бир зат ди-ләп дуран болса, хырс билен дилейә-нини халаман бермезлик, терсине, дымып дуран икинҗи дилегчэ мерха-мет эдип бермек, хер кес калбында дуяр. Хем, меселем: гиҗе укың гелмесе, сен укламак ислесең, бипер-вай болсаң, укың гелип билер. Эгер хырс билен укы ислесең: "уклайын, уклайын" дийсең, бүтүнлей укыңы га-чырарсың. Ене мысал: Мөхүм бир нетиҗе үчин бирине хырс билен гарашсаң; Телмеди, гелмеди" дийип иң ахыр хырс сениң сабрыңы түкедип туруп гидерсиң; бир дакыга соңра ол адам гелер; йөне гарашдыгың ол нетиче бозулар

Шу хадысаларың сыры шудур ки: нэхилики бир наның, экин мейданы, харман, дегирмен, тамдыр тертибинде вуҗуда гелиши ялы; эйле-де, тертиби эшяда бир теенни хикмет бардыр. Хырс себәпли теенни билен херекет этмедиги үчин, ол тертиби эшядакы магнавы басганчаклары басып гечмез; я атылар дүшер ве я-да бир басганчагы нуксан гойберер; максадына етибилмез.

Ынха, эй дерди маишет билен серсем болан ве хырсы дүнйэ билен серхош болан гардашлар! Хырс шу-нуң ялы зарарлы ве белалы бир зат-дыгына серетмэн, нэхили хырс ёлунда хер зиллети иртикаб ве харам-халал диймэн, хер малы кабул ве хайяты ухревийейе лазым көп затлары пида эдәрсиңиз, хатда, эрканы Исламийе-ниң мөхүм бир рүкүни болан зекаты хырс ёлунда терк эдйәрсиңиз?.. Халбуки, зекат, хер шахс үчин себәби берекет ве дафи-и белиййатдыр. Зекаты бермедигиң херхалда элиңден зекат кадар ол мал чыкҗак; я герексиз ере берҗекдир; я-да бир мусыбет гелип алҗакдыр.

Хакыкатлы хыялы бир дүйшде, биринҗи җахан урушының бәшинҗи йылында, аҗайип бир дүйшде менден соралды:

- "Мусулманлара гелен бу ачлык, бу зайиъати малиййе ве мушаккаты бедениййе нэмедендир?"

Дүйшде дийипдим:

- "Җенабы Хак, бир кысым малдан ондан бир (хашие-1) ве бир кысым малдан кыркдан бир (хашие-2), өзи бердиги малындан бирисини бизден иследи; тэ бизе пукараларың догаларыны газандырсын ве кин ве хасетлерини менъ этсин? Биз хырсымыз үчин тамахкәрлик эдип бермедик. Җенабы Хак мутеракым зекатны, (кыркдан отузыны, ондан секизини) алды.

Хашие-1 ягны, хер йылда тэзе бердиги бугдай киби малдан ондан бирини.

Хашие-2 ягны көнеден бердиги кыркданки: Хер йылда үстүнлүкли ве азындан сөвдадан гелен газанчдан ве несли хайваны җихети билен ол кырыкдан тэзе болуп онусыны берер.

Хем хер сенеде ялңыз бир айда, етмиш хикметли бир ачлык бизден истеди. Биз нефсимизе гынандык; вагтлайын ве леззетли бир ачлыгы чекмедик. Җенабы Хак, җеза эдип етмиш җихетле, белалы бир неви розаны бэш йыл җебрен бизе тутдырды...

Хем йигрими дөрт сагатда бир тэк сагаты, хош ве улви, нураны ве пейдалы бир неви таълыматы Раббаниййәни бизден иследи. Биз ялталык эдип, ол намазы ве ниязы ерине етирмедик. Ол тәк сагаты башга сагатлара гошуп зая этдик. Җенабы Хак, онуң кеффараты эдип бэш йыл таглым ве таълымат ве ылгатмак билен бизе бир неви намаз кылдырды" дийипдим.

Соңра айылдым, дүшүндим, аңладым ки; ол хыялы дүйшде җуда мөхүм бир хакыкат бардыр.

Иигрими бэпшнҗи сөзде, медениет билен хүкми Куръаны мувазене бахсында исбат ве беян эдилдиги үзере, бешериң хаяты ичтимаисинде бүтүн ахлаксызлыгың ве бүтүн ихтилалатың меншеи ики келимедир:

Бириси: "Мен док боланымдан соңра, башгасы ачлыкдан өлсе, маңа нәме!"

Икинҗиси: "Сен ишле, мен иейин." Бу ики келимәни-де идаме эден, җереяны риба ве терки зекатдыр. Бу ики мүдхиш маразы ичтимаийи тедавы эдибилҗек тәк чәре, зекатың бир дүстуры умумы суретинде иҗрасы билён, вуҗубы зекат ве хурмети рибадыр.

Хем ялңыз эшхасда ве хусусы җемаатлерде дәл, белки умум неви бешериң саадети хаяты үчин иң мөхүм бир рүкүн, белки довамы хаяты ынсаные үчин иң мөхүм бир дирег зекатдыр. Чүнки, бешерде, хавас ве авам ики табака бар. Хавасдан авама мерхамет ве ыхсан; ве авамдан хаваса гаршы хормат ве итааты теъмин этҗек амал зекатдыр. Ёгса, ёкардан авамың башына зулум ве тахаккүм инер; авамдан байлара гаршы кин ве исян чыкар. Ики табакаи бешер дайымы бир муҗаделе-и магневиеде, бир кешме-кеши ихтилафда болар. Геле-геле тә руссияда болшы ялы, саъй ве сермае муҗаделеси суратында богушмага башлар...

Эй, эхли керем ве выҗдан! Ве эй, эхли сахават ве ыхсан!

Ыхсанлар, зекат намына болмаса, үч зарары бар. Баъзанда пейдасыз гидер. Чүнки: Аллах намына бермедигиң үчин, магнен миннет эдйәрсиң; бичәре факыры миннет эсарети ашагына ташлаярсың. Хем макбул болан догасындан махрум галярсың, Хем хакыкатен Җенабы Хакың малыны ыбадына бермек үчин бир даргадыҗы меъмуры боланың халда, өзүңи сахыбы-мал гүман эдип, б╚р күфрана ныгмат эдйэрсиң. Эгер зекат намына берсең, Җенабы Хак намына бердигиң үчин, бир согап газанярсың, бир шүкраны ныгмат гөркезйэрсиң. Ол мәтәч адам хем, саңа яранҗаңлык этмәге меҗбур болмадыгы үчин, ыззаты нефси дөвүлмез ве догасы сениң хакыңа макбул болар. Хавва, зекат кадар, белки ондан хем зыяда малыны нафила ве ыхсан, я-да башга суратларда берип, рия ве шөхрат киби, миннет ве зелил киби зарарлары газанмак ниреде? Зекат намына ол ягшылыклары эдип, хем фарзы эда этмек, хем согабы, хем ыхласы, хем макбул бир доганы газанмак ниреде?..

ХАТИМЕ

Гыйбет хакындадыр.

Йигрими бәшинҗи сөзүң Биринҗи Шулесиниң Биринҗи Шуаның Бәшинҗи Нуктасыньщ макамы зем ве зеҗриң мысалларындан болан бир тәк аятың, муъҗизане алты тарзда гыйбетден тенфир этмеси, Куръаның назарында гыйбет некадар шени бир затдыгыны тамамы биле гөркезендиги үчин, башга беяна ихтияч гоймандыр. Хавва, Куръаның беянындан соңра беян болуп билмез; ихтияҗам ёкдур.

Ынха:

аятында алты дереҗе айбы, земм эдер, гыйбетден алты мертебе шиддет биле зеҗр эдер. Шу аят билфыъыл гыйбет эденлере мутевеҗҗих болан вагт, мансы гелҗек тарзда боляр. Шейле ки:

Маглумдыр: Аятың башындакы хемзе, сорамак (айа) магнасындадыр. Ол сорамак магнасы, сув ялы аятың бүтүн келимелерине гирер. Хер келимеде бир гизли хөкүм бар.

Ынха, биринҗиси, хемзе биле диер: "Айа, совал ве җогап махаллы болан аклыңыз ёкмуки, бу дереҗе чиркин бир зады аңламаяр?"

Икинҗиси, лафзы биле диер: "Айа, сөймек ве нефрет этмек махаллы болан калбыңыз бозулдымы ки, иң менфур бир иши сөйер?"

Үчүнҗиси, келимеси биле диер: "Җемагатдан хаятыны алан хаяты ичтимаиййе ве медениетиңизе нэме болды ки, бейле хаятыңызы зәхерлейэн бир амалы кабул эдер?"

Дөрдүнҗиси, келамы билен диер: "Ынсаниетиңизе нәме болды ки, бейле җанаверлер ялы, аркадашыңызы диш билен парчалаярсыңыз?"

Бәшяяҗяся, келимеси билен диййәр: "Хич рикгаты җынсийәңиз, хич сылай рахымыңыз ёкмуки, бейле көп җихетлер билен гардашыңыз бо-лан бир мазлумың шахсы магневиси-ни ынсапсызҗа дишлейэрсиңиз? Ве хич аклыңыз ёкмуки, өз агзаңызы өз дишиңиз биле дивана киби чакярсыңыз?"

Алтынҗысы, келамы биле диер: "Выҗданыңыз ниреде? Фытратыныз бозулдымыки, иң мухтерем бир халда, бир гардашыңыза гаршы, этини иймек ялы иң мустекрех бир иши эдйәрсиңиз?"

Диймек, шу аятың ифадеси билен ве келимелериң айры-айры делалаты билен: зем ве гыйбет, аклен ве калбен ве ынсаниетен ве выҗданен ве фитратен ве меллиетен мезмумдыр. Ынха, бак, нәхили шу аят иҗазкэране алты мертебе земми земметмек биле, иҗазкэране алты дереҗе ол җүрүмден зеҗредер.

Гыйбет, эхли адавет ве хасет ве инадың иң көп истимал этдиклери пес бир силахдыр. Ыззети нэфс сахыбы, бу пис силаха тенеззүл эдип истиъмал этмез. Нәхили мешхур бир зат дийипдир:

Ягны, "Душманыма гыйбет биле җеза бермекден нефсими бейик тутярын ве тенеззүл этмейәрин. Чүнки гыйбет, заиф ве зелил ве ашагыларың силахыдыр".

Гыйбет олдур ки: гыйбет эдилен адам хәзир болса-ды ве эшитседи, керахет эдип хапа болҗакды. Эгер догры дийсе, затен гыйбетдир. Эгер ялан дийсе; хем гыйбет, хем төхметдир; ики гатлы, чиркин бир гүнэхдир.

Гыйбет, махсус бирнәче ерлерде җайыз болуп билер:

Бириси: Шеква суретинде бир везифедар адама диер, Тэ ярдам эдип ол мүнкери, ол кабахаты ондан изале этсин ве хакыны ондан алсын.

Бирисиде: Бир адам онуң билен тешрики месайи этмек ислэр. Сениң билен мешверет эдер. Сен хем, диңе маслахат үчин, гаразсыз болуп, мешверетиң хакыны эда этмек үчин дийсең: "Онуң билен тешрики месаи этме. Чүнки, зарар гөрҗексиң."

Бирисиде: максады, тахкыр ве тешхир дәл, белки максады, тагрыф ве танатдырмак үчин дийсе: "Ол агсак ве серсери адам пылан ере гитди."

Бирисиде: Ол гыйбети эдилен адам фасыкы метеҗахырдыр. Ягны, яманлыкдан утанмаяр, белки ишле-диги сеййиэти билен буйсаняр; зулми биле леззетленйэрди, гысылмадан әшкэре, бир суратда ишлейәр.

Ынха, бу махсус маддаларде, гаразсыз ве диңе хак ве маслахат үчин гыйбет җаъиз болуп билер. Иогса, гыйбет, нәхили от одуны иер битирер, гыйбет хем аъмалы салыхайы иер битирер.

Эгер гыйбет этди ве яхут исләп диңледи; ол вагт

диймели, соңра гыйбет эдилен адама нэвагт раст гелсе: "Мени халал эт" диймели...

САИД НУРСЫ

БУ ПАРЧА КӨП ГЫММАТЛЫДЫР.

Биринҗи Нүкте: Җенаби Хак, кемалы кереминден ве мерхаметинден ве адалетинден, ягшылык ичинде муаҗҗел бир мукафат ве яманлыклар ичинде муаҗҗел бир муҗазат дерҗ эдипдир. Хасанатың ичинде ахыретиң сагабыны ятладян магневи леззетлер; сеййиатың ичинде ахыретиң азабыны сыздырян магневи җезалар ерлешдирипдир. Меселем: мүъминлер арасында мухаббет, эхли ийман үчин гөзел бир хасанадыр. Ол хасана ичинде ахыретиң мадды согабыны ятладян магнавы бир леззет, бир зевк, бир инширахы калб дерҗ эдилипдир. Хер ким калбына мүраҗаат этсе, бу зевки сызар.

Меселем: мүъминлер арасында хусумет ве адавет бир сеййиедир. Ол сеййие ичинде, калб ве рухы сыкынтылар билен богҗак бир азабы выҗданый алы җенаб рухлара сыздырар. Мен өзүм белки йүз дефадан артык теҗрибе эдипдимки: бир мүъмин гардаша адаветим вагтында, ол адаветден шейле бир азап чекйәрдим. шүбхе гоймаярды ки, бу сеййиэме муаҗҗел бир җезадыр, чекдирилйәр.

Меселем: хормата лайык затлара хормат ве мерхамете лайык боланлара мерхамет ве хызмет бир хасанадыр, бир ягшылыкдыр. Бу ягшылыкда согабы ухревийәни хис этдирер дереҗеде эйле бир зевки леззет бардыр ки, хаятыны феда этмек дереҗесинде ол хорматы, ол мерхамети өңесүрер. Валидәниң чага мерхаметиндэки шефкат васытасы биле газандыгьг зевк ве мукафат үчин өмрүни ол мерхамет олунда пида эдер дереҗә гидер. Баласыны гутармак үчин, арслана топулан бир товук, хайванат миллетинде бу хакыката бир мысалдыр╩ Дииймек мерхамет ве хорматда муаҗҗел бир мукафат бар. Алихиммет ве алиҗенап ынсанлар олары сызарлар ки, гахрыманнане хал алярлар.

Хем месела: Хырс ве исрафда эйле бир җеза бар ки, шеквалы, мераклы магневи ве калбы бир җеза ынсаны серсем эдер. Ве хасет ве гысганчлыкда эйле бир муаҗҗел җеза бар ки: Ол хасед, хасед эдени якар. Хем тевеккел ве канаатда эйле бир мукафат бар ки: Ол леззетли муаҗҗел согап факру хаҗетиң беласыны изале эдер. Хем месела: Гурур ве кибирде эйле бир агыр йүк бар ки: ма^рур адам хер кесден хормат исләр; ве ол ислемек себәби билен истискал гөрдүгинден даъими азаб чекер. Хавва, хормат берилер, исленилмёз.

Хем месела: Тевазуде ве мен-менлиги терк этмекде эйле леззетли бир мукафат бар ки, агыр бир йүкден ве өзүни совук сөйдирмекден гутарар.

Хем месела: Су-и зан ве су-и теъвилде бу дүнйәде муаҗҗел бир җеза бар. "Мен дакка дукка" кадасы билен, су-и зан эден, су-и зана дучар болар. Мүъмин гардашының харекатыны су-и теъвил эденлериң харекаты якын бир заманда су-и теъвиле уграр, җезасыны чекер. Ве ш.м... Бүтүн ахлакы хасене ве сеййие бу микяса гөрә өлчелмели. Мен рахмети Иләхийеден үмыт эдйэн, Рисале-и Нурдан бу заманда тезахур эден магневи иъҗазы Куръанийи зевк эден затлар, бу маневи эзвакы сызарлар, су-и ахлака мубтела болмазлар. Иншэаллах...

ҮЧҮНҖИ НОКТА: Инсаның хайяты ичтимаийесини фесат эден бир десисеи шейтаниййе шудур ки: Бир мүъминиң бир тэк сеййиеси билен бүтүн хасанатыны өртер. Шейтаның бу десисесини диңлэн ынсафсызлар, мүъмине адавет эдерлер. Халбуки: Җенабы Хак хаширде адалаты мутлака билен мизаны экберинде аъмалы мукеллефини тартдыгы заман, хасанаты, сеййиата галыбыйети, маглубыйети ноктасында хөкүм эдер. Хем сеййиатың эсбабы көп ве вүҗудлары еңил боландыгы үчин, кэте бир тэк хасене билен көп сеййиатыны өртер. Диймек бу дүнйеде, ол адалети Иләхиййе ноктасында муамеле герекдир. Эгер бир адамың ягшылыклары феналыкларына кеммийетен ве я-да кейфиетен зыяда гелсе, ол адам мухаббете ве хормата мустехакдыр. Белки гымматдар бир тэк хасене биле, көп сеййиатына назары афв биле бакмак герекдир. Халбуки ынсан; фитратыңдакы зулум дамары билен, шейтаның телкини биле, бир затың йүз хасенатыны бир тэк сеййие йүзүнден унудар, мүъмин гардашына адавет эдер, гүнахлара гирер. Нәхили бир сиңек ганаты гөз үстүне гоюлса, бир дагы сетредер, гөркезмез. Эйле-де: Инсан гараз дамары билен, сиңек ганаты ялы бир сеййие билен даг киби хасенаты өртер, унудар, мүъмин гардашына адавет эдер, ынсанларың хайяты ичтимаийесинде бир фесад алети болар.

ДӨРДҮНҖИ КЕЛИМЕ: Бүтүн өмрүмде, хайяты ичтимаийеи бешериеден катъы билдигим ве тахкыкатларың маңа берен нетиҗеси 'шудур ки: мухаббете иң лайык зат мухаббетдир; ве хусумете иң лайык сыпат хусуметдир. Ягны хайяты ичтимаийе-и бешериййейи теъмин эден ве саадете севк эден мухаббет ве сөймек сыпаты, иң зыяда сөйүлмәге ве мухаббете лайыкдыр. Ве хайяты ичтимаийейи бешерийейи зиру-зебер эден душманлык ве адавет, хер затдан зыяда нефрете ве адавете ве ондан чекилмэге мустехак ве чиркин ве музыр бир сыпатдыр. Бу хакыкат Рисале-и Нуръуң йигрими икинҗи мектубында изахы бңлен беян эдилендиги үчин бу ерде гысга бир ышарат эдйэрис. Шейле ки: Хусумет ве адаветиң вагты битди. Гечен ики Җахан уршы, адаветиң нәхили фена ве тахрыб эдиҗи ве дехшетли зулумдыгыны гөркезди. Ичинде хич бир пейда ёкдыгыны тезахур этди. Шейле болса душманларымызың сеййиаты теҗавуз болмазлык шерти билен, адаветиңизи җелб этмесин. Җәхеннем ве азабы Илэхи кафидир олара...

Багзан ынсаның гуруры ве нефиспереслиги, шуурсыз болуп әхли иймана гаршы нехак адавет эдер; өзүни хаклы гүман эдер. Халбуки, бу хусумет ве адавет билен, эхли иймана гаршы мухаббете весиле болан ийман, Исламийет ве җинсиет ялы кувватлы эсбабы истихфаф этмекдир, гымматларыны тензил этмекдир. Адаветиң әхмиетсиз эсбапларыны, мухаббетиң даг ялы себәплерине терҗих этмек ялы бир диваналыкдыр. Мадем мухаббет адавете терсдир; зия ве зулмет киби бирликде хакыкы җемлениши мүмкин дэл. Хайсының себәби үстүн болса, ол хакыкаты билен калбда болар. Онуң терси, хакыкаты билен болуп билмез. Месела: Мухаббет хакыкаты билен болса, ол вагт адавет шефката, гынанмага инкилаб эдер. Эхли иймана гаршы вазыет будур. Яхут адавет хакыкаты билен калбда болса, ол вагт мухаббет мумашат ве гарышмазлык, захырен дост болмак суратына дөнер. Бу болса теҗавуз этмейэн эхли залалете гаршы болуп билер. Хавва, мухаббетиң себэплери Ийман , Исламиййет, Җынсиййет ве Ынсаниййет ялы нураны кувватлы зынҗырлар ве магневи галалардыр. Адаветиң себэплери, әхли иймана гаршы кичиҗик дашлар киби бир кысым хусусы себәплердир. Эйле болса, бир мусулмана хакыкы адавет эден, ол даг киби мухаббет себәплерини истихфаф этмек хөкмүнде бейик бир хатадыр.

Элхасыл: Мухаббет, ухуввет, сөймек Исламийетиң мизаҗыдыр, рабитасыдыр. Эхли адавет мизаҗы бозулан бир чага меңзәр ки, агласы гелсе, агламага бир зат тапар. Сиңек ганаты кадар әхмийетсиз бир зат агламасына бахана болар. Хем ынсафсыз бедбин бир адама меңзэр ки, су-и зан мүмкин болдукча хүснү зан этмез; бир сеййие билен ол хасенейи өртер. Бу болса, еҗийе-и Ислам болан ынсаф ве хүснү зан мүны ред эдер...

АЗИЗ, СЫДДЫК ГАРДАШЛАРЫМ!

Бирден рухума гелен бир эндишэни беян эдйэрин:

Эхли залалет, Рисале-и Нуръың алмаз гылычларына гаршы дуруп билмедиклери үчин шэгиртлери ичинде, дерди маишет җихетинден ве бахар мөвсүми гафлетинден пейдаланып, мешреблер ве я-да хиссиятлары мухалефетинден заиф дамарлары тапып, шәгиртлер ичиндәки тесанүды бозмак ислейәндиклерини хиссетдим ве аңладым. Зынхар!... көп дыкгат эдиң! Ичиңизе бир терслик дүшмесин. Ынсан, хатадан халы болмаз. Йөне тоба гапысы ачыкдыр. Нефс ве шейтан, сизи, гардашыңыза гаршы итираза ве хаклы болуп танкыда йөнелдени вагт, айдың: "Биз, бейле җүзъи хукугымызы дэл, белки хаятымызы ве хайсыйетимизи ве дүнъеви саадетимизи Рисалеи Нуруң иң кувватлы рабитасы болан тесануде пида этмэге мукеллефдирис. Ол бизе газандырдыгы нетиҗе ыгтыбары билен дүнйэге, энанийете аид хер зады пида этмек везипэмиздир." дийип нефсиңизи сусдурыңыз!... Низая себәп болан бир меселе бар болса, маслахат эдиң, көп дар тутмаң хер кес бир мешрепде болмаз. Мусамаха биле бир-бирине бакмак шинди элземдир.

Умум гардашларымыза бир-бир салам ёллярыс.

САИД НУРСЫ

(Ухуввет үчин бир дестуры беян эдйэрин ки, ол дестуры җидден назара алмалысыңыз.)

Хаят, вахдет ве иттихадың нети-җесидир. Имтизаҗкэране иттихат. гитдиги вагт, магневи хаят хем гидер.

ышарат эдиши ялы; тесануд бозулса җемаатың мазасы гачар билйәрсиңиз ки; үч элиф айры-айры язылса, гымматы үчдир. Тесанүдү адеди биле язылса йүз он бир гымматында болушы ялы. сизиң ялы үч-дөрт хадымы хак, айры-айры ве таксымүл аъмалсыз җихети биле херекет этселер, кувватлары үч-дөрт адам кадардыр. Эгер хакыкаты бир ухуввет биле, бир-бириниң фазылатлары биле ифтихар этҗек бир тесанүд биле, бир-бириниң айны болмак дереҗеде бир тефаны сыры билен херекет этселер, ол дөрт адам дөрт йүз адам кувватының гымматындадыр.

Сиз уллакан Испартаны дэл, белки бейик бир мемлекети тенвир этҗек электриклериң машинистлери хөкмүндесиңиз. Мэкинениң чархлары бири-бирине муавенете меҗбурдыр. Бир-бирини гысганмак дэл, белки терсине, бир-бириниң артык кувватындан мемнун боларлар. Шуурлы дийип фарз этдигимиз бир чарх, даха кувватлы бир чархы гөрсе мемнун болар. Чүнки везипесини ениллешдирйэр. Хак ве хакыкатың, Куръан ве ийманың хызматы болан бейик бир хазинейи алийени омузларында дашаян затлар, кувватлы омузлар ашагына гирдикче ифтихар эдер, миннетдар болар, шүкредер.

Зынхар бир-бириңизе танкыд гапысыны ачмаң! Танкыд эдилҗек, гардашларыныздан харич даирелерде көп бар. Мен нәхили сизиң мезийетиңиз билен ифтихар эдйэрин, ол мезийетлерден махрум галдыгымча сизде боландыгындан мемнун болярын, өзүмиңкидир телаккы эдйэрин. Сиз-де устадыңызың назары биле бир-бириңизе бакмалысыңыз, адета хер бириңиз отекиниң фазилетлерине нашир болуң. Гардашларыныздан Ислам көйли Хафыз Али Эфенди, өзүне ракиб болҗак башга бир гардашымыз хакында гөркездиги хисси ухуввети көп гымматдар гөрдүгим үчин сизе беян эдйэрин:

Ол зат яныма гелди, отекиниң хаты, өзүниң хатындан яхшыдыгыны айтдым. Ол даха көп хызмат эдер дийдим. Бакдым ки, Хафыз Али кемалы самымийет ве ыхлас билен, онуң тефеввукы биле ифтихар этди, телеззүз этди. Хем устадының назары мухаббетини җелб этдиги үчин мемнун болды. Онуң калбына дыкгат этдим, гөркезме дэл; самимилигини хиссетдим. Җенабы Аллаха шүкр этдим ки, гардашларымың ичинде бу алы хисси дашаянлар бар. Иншааллах, бу хис бейик хызмат эдер. Элхамдулилләх, юваш-юваш ол хис бу этрафымыздакы гардашларымыза сирайет эдйэр.

АЗИЗ СЫДДЫК ГАРДАШЛАРЫМ!

Бу дүнйәде, хусусан бу заманда, хусусан мусыбете дүшенлере ве билхасса Нур шәгиртлеринде дехшетли сыкынтылара ве маъюсийетлере гаршы иң тэсирли чәре: Бир-бирине теселли ве ферах бермек ве кувве-и магневийесини таквийе этмек ве пидакәр, хакыкы гардаш киби бир-бириниң гам ве хүзүн ве сыкынтыларына мерхем сүрмек ве там шефкат биле, кедерли калбыны сыпамакдыр. Мәбейниңиздәки хакыкы ве ухреви ухуввет, гүйҗенмек ве тарафгирлик галдырмаз. Мадем мен сизе бүтүн кувватым биле итимад эдип -бил багладым ве сизиң үчин, ялңыз истирахатымы ве хайсыйетими ве шерефими дәл, белки сөйүнч биле рухумы хем пида этмәге карар бердигими билйэрсиңиз, белки-де гөрйэрсиңиз. Хатда касем билен теъмин эдйэрин ки; секиз гүндир, Нуруң ики рүкүни захыры бир-бирине назланмак ве теселли ерине, хүзүн бермек болан эхмиетсиз хадисэның бу вагтда мениң калбыма бердиги азап җихети биле: "Эйвах! Эйвах! Эл аман! Эл аман! Я Эрхамеррахимийн медед! Бизи мухафаза эт! Бизи җын ве ынсы шейтанларың шеринден гутар! Гардашлармың калбларыны бир-бирине там садакат ве мухаббет ве ухуввет ве шефкат билен долдур!" дийип; хем рухум, хем калбым, хем аклым феряд эдип агладылар.

Эй демир киби сарсылмаз гардашларым! Маңа ярдам эдиң. Меселәмиз көп нэзикдир. Мен, сизе көп ынанярдым ки, бүтүн вазифелерими шахсы магневинизе йүкләпдим. Сиз хем бүтүн кувватыңыз билен мениң имдадыма ылгамагыңыз лазым гелийәр. Герчи хадисэңиз өрэн җүзъи ве гечиҗи ве кичҗикди; факат, саатымызың зенберегине ве гөзүмизиң хадекасына гелен бир сач, бир зерреҗик дахы ынҗыдар. Ве бу ноктада әхмиетлидир ки, мадды үч патлак ве магневи үч мушәхеделер там-тамына хабар бердилер.

САИД НУРСЫ

АЗЫЗ, СЫДДЫК, МУХЛЫС ГАРДАШЛАРЫМ!

Биз, имкан даиресинде бүтүн кувватымыз билен Лемъаи Ихласың дестурларыны ве хакыкы ыхласың сырыны мабейнимизде ве бир-биримизе гаршы истиъмал этмек вүҗуб дереҗесине гелен. Катъы хабар алдым ки; үч айдан бэри бу ердэки хас гардашлары бир-бирине гаршы мешреб ве я-да фикир ихтылафы биле бир совуклык бермек үчин үч адам тайын эдилен.

Хем, метин Нурчылары бизар эдмек биле сарысдырмак ве нәзик ве тахаммүлсизлери эвхамландырмак ве хизмети Нуриеден ваз гечирмек үчин себәпсиз судымызы узалдярлар. Зынхар!.. Зынхар!.. Шу вагта ченли мабейниңиздэки федакаране ухуввет ве самимане мухаббет сарсылмасын. Бир зерре кадар болса-да бизе бейик зыян болар. Бизлер, бир-биримизе герек болса рухумызы пида этмэге хызматы Куръание ве ийманийәмиз иктиза этдиги халда; сыкынтьщан ве я башга затлардан гелен ынҗыклык билен, хакыкы федакэрлер бир-бирине гаршы күсмек дәл, белки кемалы махвийет ве тевазу ве теслимийет билен кусуры өз үстүне алар; мухаббетини, самимийетини зыядалашдырмага чалышар. Ёгса, хаббе-куббе болуп, тамир эдилмеҗек бир зыян берип билер. Сизиң ферасетиңизе ховала эдип гысга кесйэрин.

САИД НУРСЫ

ГАРДАШЛАРЫМДАН ХАЙЫШ ЭДЙӘРИН КИ:

Сыкынты ве я рух дарлыгындан ве я ынҗыклыкдан, ве я нефс ве шейтаның десиселерине капылмакдан ве я шуурсызлыкдан, берадерлерден судур эден фена чиркин сөзлери биле бир-бирине күсмесинлер ве "хайсыетиме дегди" диймесинлер. Мен ол фена сөзлери өзүме алярын. Дамарңыза дегмесин. Мүң хайсыйетим болса, гардашларымың мабейниндәки мухаббете ве самимийете пида эдерин.

САИД НУРСЫ

УХУВВЕТ РИСАЛЕСИНИҢ ЛУГАТҖЕСИ (СӨЗЛҮГУ)

Авам - окап, язманы аз билен, халк. а:м миллет.

адавет - душманлык.

ади - гымматсыз.

адалаты махза - адалатың хакыкысы.

адед - сан, мукдар.

аъмал - эдилен амаллар.

Айны, - тэ өзи, эдил өзи.

Б

Баъзы - бир парча, кәбири, кәси.

бедеви - чөлде яшаян, сэхрайы.

бешер - адам, ынсан.

белиййат - белалар, күлпетлер.

бедбийн - ярамаз гөрүшли, хер задың эрбедине бакан.

В

Вазыйет - хал, ягдай.

вазгечмек - бир иши этмекден гайтмак.

вахдет - бирлкик, екелик, ялңызлык

весиле - себэп, бахана

Веҗх - йүз, ян, тарап;

вифак - достарча бир пикир үзере бирлешенлер

вуҗуб - ваҗып, лазым болмак.

вуҗух - янлар, тараплар

вуҗуд - барлык, бар болмак, тен, гөвре

Г

Гаддар - хайын, залым.

гаразкәране - яман ниетли

гафлет - небсине ве хөвеслерине уюп Алланың буйрукларыны унутмак.

гурур - улумсы.

Д

Даъвет - чагырмак

даире - төверек чызыгы, этрап.

дакыка - минут.

десатыр - дессурлар, кадалар

дурубы эмсал - мешхур сөзлер, накыллар.

дерҗ - ичине алма, ерлешдирме.

дефа - гезек, саны, сапар.

җ

Җаны - җенаятчы. җереян - акма, херекет. җүз-и - бөлек, кысым, парча җелб - чекмек

3

Зайиат - йитги, зая болмак.

зайыф - эҗиз.

зеҗр - гадаган этмек, зорламак

земм - бириниң айпларыны сөзлемек.

зия - ышык, нур

зиллет - песлик, хорлук.

зихаят - дири, җанлы

зымны - гизлин болан.

зевк - леззет алмак

зулмет - гарңкылык.

зенберек - сагадың пурҗинасы

И

Идаме - довам этдирмек.

иҗра - бир иши йөритмек, этмек.

изале - ёк этмек.

иктиза - герек.

илхад - динсиз.

имкан - мүмкин болмак.

имтизаҗ гарышмак.

инад - аяк диремек, өз диенини тутмак.

инкилаб - бир халдан башга хала Үечмек.

интикам - ар алмак.

инширах - шатланмак.

иртикаб - ярамаз бир иши этмек.

исбат - субут этмек.

ислах - дүзедиш, дүзетме, дүзедиш гаризмек.

истихфаф - пес гөрмек.

истифаде - пейдаланмак.

истискал - совук гашыланяндыгны дуйдурмак, халамазлык.

исян - эмре гаршы гелмек.

истирахат - дынч алмак, рахатланмак.

иттифак - агзыбирлик этмек.

иттихад - бир пикирде болмак, угурдашлык.

Иътраз - кабул этмедигни билдирмек.

ифаде - аңлатмак, сөзлемек.

ифтихар - өвүнмек.

ихтилалат - гаршыклык, шере чалышмак.

ихтрасат - аша ислеглер, көп арзув.

ичтимаъы - җемгыет яшайшына дегишли

ийҗаз - аз сөз билен көп сөз аңлатмак, көп зады аңлатмак.

К

Каинат - ярадылан затларың хеммеси, элем.

катъы - шубхесиз.

катыл - (а харпы узын окалар) өлдүргүвчи, ганхор.

кибир - өзүни бейик гөркезмек, улы.

кин - гизлин душманлык.

кемиййет - көплүк.

кудси - мукаддес.

кусур - эгсик, етмезчилик.

күре - төверек, шар.

күсмек - өйкелемек.

кейфиет - гымматы, леззети.

кедер - гам, гусса.

Л

Лемъа - парламак, өвүсмек, чакмак.

лисаны хал - хал дили.

лутуф - гадыр билен берилен зат.

лаакал - азындан, иң аз

М

Маъбуд - ыбадата лайык зат, ыбадат эдилйән.

меъуисийет - умутсызлык.

масум - гүнәсиз, пэк

магруране - текеббирли.

мадем - шонуң ялы.

мазлум - зулум эдилен, зулум чекен.

макул - макулланан, акла догры гелен.

малик - эе, хоҗайын.

махзун - гынанчлы, гынанан. махв - йыкылма, ёк эдилме. маишет - яшайыш, дурмуш, экленч. мебхас - беян этмек, меселе. мевкилер - ерлер, мертебелер мемур - везипели.

меҗазы -.хакыкы манысы болмадык. мезмум - айыпланан. мезийет - ягшылык, гөзел херекет. мемнун - хошал, разы. менфур - сөйүлмейән менъ - гадаган этмек. менше - көки, чешмеси, дүйби, эсасы мерак - хөвес этмек. мердут - рет эдилен. мератиб - мертебе, дереҗе. месаиб - белалар. метин - өзүне ынанылан, сагат. мешверет - маслахат. мешру - догры, хак.

мешреблер - хүй, ярадылыш, адат, пәхим этмек.

муамеле - амал, иш.

муавенет - көмек, ярдам.

муашерет - ынсанлара оңат мынасебет.

муъҗизе - Алла тарапындан диңе пыгамберлере назыл болан тэсинлик.

муаҗҗел - чалт, тиз.

мүкафат - оңатлыга берилен гаршылык.

мүҗазат - җеза бермек.

мүстахак - хак эден.

мүмашат - оңат яшамак, гошулмазлык.

мүшахеде - гөз билен гөрмек, гүвәдарлык.

мүтеҗахир - ач-ачан гүнэ эдйэн.

муктеза - гереклик.

мүтедеййин - диндар.

мүстекрех - йигренч, говы гөрүлмейән, мекрух.

мүтевеҗҗих - йөнелме.

мухалиф - гаршы чыкан.

музыр - зелелли, зыянлы.

мүкеммел - кэмил.

мухафаза - горамак, ховпдан горамак.

мүтевазы - ачык гөвүнли.

мувазене - деңлемек.

мүтераким - бирикмек.

мүҗаделе - сөвешмек, җеДел этмек, гаршы дурмак.

муваккат - өтегчи зат, .гечегчи.

мукабеле - гаршылык бермек.

мукалеме - сөзлешме, геплешме.

мүнкер - ялана чыкарылан, Аллаң разылыгы болмаян зат.

мүдафаа - гаршы дуруп голдамак, хуҗуме гаршылык.

мүсбет - говы ягдай.

мүраҗаат - йүз тутмак.

мизан - терези, өлчег.

микяс - өлчек абзалы.

мизач - ярадылыш, хүй.

мабейн - ики задың арасы.

макине - аппарат, станок.

Н

Нашир - нешир эден.

Недамет - пушман болмак.

нефрет - гаргынмак, йигренмек.

низа - уруш-сөгүш

нифак - ики йүзлилик.

нияз - ялбармак, дога этмек.

О

Омуз - эгин.

П

Патлак - партламыш.

Р

Разык - рызк бергүвҗи, Алла тагаланың

бир исми, ады.

рабыта - баглашык.

рыбхы - газанч.

рия - гөркезмек үчин эдилен амал, ил йүзүне эдилен иш.

риба - сүйтхорлук, Ислама гөрә харам газанч.

рүкн - дирег, эсас, кувват.

С

Саи - ишлән, биле гиден.

сабыкан - өңки, гечен.

саадет - багытлылык.

Самими - риясызлык билен.

садакат достлук.

сафх -гүнә багышламак, достлук этмек.

сефине - гәми.

семават - асманлар.

сервет - мал, мүлк, байлык.

сигайы мубалага - бир задың өрэн көп, өрән бейикдигни гөркезен келимэниң халы.

серсери - кеҗир.

серсем - дәли, дивана.

судур - болмак, йүзе чыкмак.

сулх - рахатлык, гелишмек, ылалашмак.

Су-и хулк - яман ахлак.

Сукут - йыкылмак, песе гачмак.

сыххат - сагатлык

сефалет - факырлык, ёксуллык.

силах - яраг, гурал.

сирайет - яйылмак.

севк - өңүне алып сүрмек, илери сүрмек.

Т

Таъмир - ремонт, дикелдиш.

тааллукат - бир кишиниң якынлары, гатнашыклары

таксым - бөлмек, парчаламак, айырмак.

тахаккум - текеббур, зор билен хөкүм этмек

тасанну - ясама херекет.

тахкыр - хор гөрмек.

тезахур - йүзе чыкмак, захыр болмак, гөрүнмек.

тензил - ашак дүшүрмек, назыл этмек, индермек.

тесануд - бир-бирине даянмак, сөенмек

тефаны - доганының ягшы ахлагы билен сөйүнмек, гуванмак.

тенвир - айдыңлатмак.

телаккы - гаршыламак, алмак, кабул этмек.

тефеввук - үстүн болмак. телеззүз - леззетленмек тевхид - тэк ве бир Алладан башга шахың болмадыгына ынанмак.

теҗавуз - хетден ашмак, зорламак.

тебасбус - ялтакланмак.

тенфир - горкузмак, үркүзмек.

тенеззүл - инмек, дүшмек.

тешрики месайи - шәрикли ишлемек.

тешхир - гөзөңүне сермек, гөркезмек.

тезйиф - чүйретмек, песе дүшүрмек.

телакы - говушмак, тапышмак.

терҗих - үстүн тутмак.

тезйид - артдырмак, көпелтмек.

тедави - дерман бермек.

теслимиййет - боюн эгмек.

У

Ухреви - ахырете дегишли.

ухуввет - доганлык, дин доганлыгы.

улви -бейик, белент.

убудиййет - ыбадатлар, гуллук, ыбадат этмеклик.

Ф

фаны - паны, вагтлайын, гечегчи, довамлы болмадык.

фитрат - ярадылыш

фиравунлашмак - гүнэкэр болуп, Алланы танамазлык, фыраун патыша ялы капырлашмак.

X

Хасет гөрүплик.

хаббе-куббе - кичини-улалтмак.

хавас - байлар сынпы, алымлар.

Халык - ярадыҗы, ёкдан бар этгүвчи Аллах.

хайсыет - мертебе, гыммат.

харым - намыс оҗагы.

хайбет - махрумиййет, махрум болмак.

хадым -хызматчы.

ходфуруш - өвүнҗең.

хевайы - нефсиң зыянлы ве гүнэх болан арзувлары.

харыс - харслык гөркезен.

хусумет - душманлык, давачы болмак.

хуснизан - гөзел гүман, ягшы гүман.

хурмет - харам болмак, харам этмек.

Хүзн - гайгы гам.

Ш

Шени - чиркин, гүнэли иш.

шеква - шикает этмек.

шефкат - гаршылыксыз сөйги, энәң чагасына сөйгүси.

шикак - агзалалык, айралык.

шиддет - гаты берк, мәкэм.

Шуур - аңлайыш, выждан.

Э

Энанийет - мен-менлик.

эфкар - пикирлер.

эммаре - эмр эден, зорлан, җебр эден.

эхвал - горкулар.

эсарет - есирлик.

эфъал - пыгыллар, ишлер, амаллар.

эшя - затлар.

эрканы Исламиййе - Ыслам эсаслары.

эшхас - шахслар

эвхам - вехимлер.

Э

эхли залалет - гүнэкәрлер