УХУВВЕТ РИСАЛЕСИ

Шу Мектуб, ики мебхасдыр. Биринҗи Мебхас, Эхли Ийманы Ухуввете ве Мухаббете даъвет эдер.)

БИРИНҖИ МЕБХАС

Мүъминлерде нифак ве шикак, кин ве адавете себэп болан тарафгирлик ве инат ве хасет, хакыкатча ве хикметче ве инсаниети кубра болан исламииетче ве хайаты шахсиече ве хайяты җемгыетче ве хаяты магнавиече чиркин ве мердутдыр, зыян ве зулумдыр ве хайяты бешерийе үчин зэхердир. Шу хакыкатың өрэн көп вуҗухундан алты веҗхини беян эдерис:

∙ БИРИНҖИ ВЕҖИХ: Хакыкат назарында зулумдыр.

Эй, мүъмине кин ве адавет беслейән ынсапсыз адам! Нэхили, сен бир гэмиде ве я-да бир өйде болсаң; сениң биле бирликде докуз маъсум билен бир җенаятчы бар. Ол гәмини гарк ве ол өйи яндырмага чалышан бир адамың, нә дереҗе зулум эдйэндигини билерсиң. Ве залымлыгыны, семавата эшитдирҗек дереҗеде багырҗаксың. Хатда, бир тәк маъсум, докуз җаны болса, ене ол гэмини хич бир адалатлы канун гарк этмеги буюрмаз. Эдил шунуң ялыда сен, бир ханейи Раббанийе ве бир сефинейи Илэхие болан бир мүъминиң вуҗудында иман ве ысламиет ве гоңшучылык ялы докуз дәл, белки йигрими сыфаты маъсума барка, саңа зыянлы болан ве хошуңа гитмейэн бир җаны сыфаты йүзүнден оңа кин ве адавет багламак билен, ол ханейи магневиейи вуҗудың магнен гарк болмагыны, я-да яндырылмагыны, тахрибини ве батмагыны арзув этмегиң ве шуңа херекет этмегиң онуң ялы чиркин ве гаддар бир зулумдыр.

∙ ИКИНҖИ ВЕҖИХ: Хикмет назарында хем, зулумдыр.

Чүнки, маглумдыр ки, адавет ве мухаббет нур ве зулмат ялы өзара гапма-гаршыдырлар. Икиси, хакыкы манысында бирликде җем болуп билмезлер.

Эгер, мухаббет, өз себәплериниң үстүнлигине гөрэ бир калбда хакыкы болса, ол вагт адавет меҗазы болар, гынанма суратына инкилап эдер. Хавва, мүъмин, гардашыны сөер ве сөймели. Диңе эрбетлиги үчин ялңыз гыйнанар. Тахаккум билен дэл, белки лүтуф билен, ислахына чалышар. Онуң үчин, нассы хадыс билен, "Мүъмин-мүъмин билен үч гүнден артык гаты гөршүп, катъы мүкэлеме этмесин".

Эгер адавет себэплери үстүн гелип, бу адавет, бир калбда хакыкаты билен бар болса, онда мухаббет меҗазы болар; ясама ве яллакламак шекилине гирер.

Эй ынсапсыз адам! Инди бак, мүъмин гардашыңа кин ве адавет нэхили зулумдыр. Чүнки, нэхилики сен ади киҗҗик дашлары, Каъбеден хем әхмиетли ве Җебели-ухуддан хем улы дийсең, чиркин бир акылсызлык эдерсиң. Эдил ш212 ялы-да, Кэбе хорматында болан иман ве Җебели ухуд азаметинде болан Исламиет ялы көп исламий васыплар мухаббети ве иттифакы иследиги халда, мүъмине гаршы адавете себәп болян ады дашлар хөкүминде болан баъзы кемчиликлери, ийман ве исламийетден афзал тутмак, нэхили ынсапсызлык ве җуда улы бир зулумдыгыны, акылың бар болса аңларсың!

Хавва, тевхид-и ийманый, элбетде тевхид-и кулубы ис-лэр. Ве вахдети ыътикад, вах-дети ичтимаийейи иктиза эдер.

Хавва, инкэр эдип билмерсиң ки, сен бир адам билен бир бөлүмде, гуллук этмегиң себэпли, ол адама гаршы достана рабыта аңларсың. Ве бир командириң буйругы астында биле болмагың себэпли берадеране бир гатнашык телаккы эдерсиң. Ве бир мемлекетде биле болмагың билен ухувветкәране бир мүнасебет сызарсың. Халбуки, ийманың берен нур ве шуур билен хем-де саңа гөркезен ве билдирен эсма-и Илахие саныча бирлик гатнашыклары ве иттифак рабыталары ве ухуввет мүнасебетлери бар. Меселем:

Хер икиңизиң;

∙ Халыкыңыз бир,

∙ Маликиңз бир,

∙ Маъбудыңыз бир,

∙ Разыкыңыз бир...

Бир, бир, мүңе ченли бир, бир.

Хем

∙ Пейгамбериңиз бир,

∙ Диниңиз бир,

∙ Кыблаңыз бир.

Бир, бир, йүзе ченли бир, бир...

Соңра

∙ Обаныз бир,

∙ Дөвлетиңиз бир,

∙ Мемлекетиңиз бир...

Она ченли бир, бир... Мунча "бир, бирлер" вахдет ве тевхиди, вифак ве иттифакы, Мухаббет ве ухуввети иследиги ве каинаты ве күрелери бир-бирине баглаян маънавый зынҗыр болан халда; шикак ве нифака, кин ве адавете себэп болян мөйүң кереби ялы эхмиетсиз, ерликсиз затлары дийип мүъминлере гаршы хакыкы адавет этмек ве кин багламак, нәхили дере-җеде ол рабытаи вахдете бир хор-матсызлык ве ол эсбабы мухаббете гаршы бир кемситмек ве ол мүна-себаты ухуввете гаршы нә дереҗе бир зулум ве хаксызлыкдыгыны, калбың өлмедик болса, аклың сөнмедик болса аңларсың.

∙ ҮЧҮНҖИ ВЕҖИХ: Адала-ты махзаны ифаде эдйэн

ның манысына гөрэ, бир мүъминиң җаны бир сыфаты себәпли, башга маъсум сыпатларыны махкум этмек хөкүминде болан адавет ве кин багламак, нә дереҗе чэксиз бир зулумдыгыны ве бахусус бир мүъминиң эрбет бир сыпатындан өйкеләп күсүп, ол мүъминиң якынларына-да адавет этмек,

сыгайы мубалыга билен өрән азым бир зулум этдигини, хакыкат ве Шериат ве Хикмети Исламие саңа ятлатдыгы халда, нәхили өзүңи хаклы хасапларсың, "Менщ хакым бар" диерсиң?

Хакыкат назарында, себэби ада-вет ве шер болан эрбетликлер, шер ве топрак ялы дыкыздыр; бащгасына ёкмазлыгы ве ин'икас этмезлиги герекдир. Башгасы ондан дерс алып шер ишлесе, ол башга меселедир. Мухаббетиң эсасы болан ягшылык-лар, мухаббет ялы нурдыр; ёкмак ве инъикас онуң ше'нидир, ве ондандыр-ки, "Достуң досты достдыр" диен сөзи, дурубу эмсал болуп галандыр. Хем онуң үчиндир ки: "Бир гөз ха-тыры үчин көп гөзлер сөйү-лер" сөзи, умумың дилинде гезер.

Ынха, эй ынсапсыз адам! Хакыкат бейле гөрдүги халда, сөймедигиң бир адамың сөйгүли, маъсум бир гардашына ве тааллукатына адавет этмек нәхили хилафы хакыкат болдугыны, хакыкатбин болсаң аңларсың.

∙ ДӨРДҮНҖИ ВЕҖИХ: Хайяты шахсые назарында хем зулумдыр. Шу дөрдүнҗи веҗхиң эсасы болан бирнәче дустуры диңле:

∙ Биринҗиси: Сен, меслегиңи ве эфкарыңы хак билдигиң вагт, "Меслегим хакдыр ве я-да хас гөзелдир" диймәге хакың бар. Диңе, "Ялңыз Хак мениң меслегим-дир" диймэге хакың ёкдур.

ның манысына гөрэ, ынсапсыз назарың ве дүшгүн фикриң хакем болуп билмез. Башга бириниң меслегини батыл дийип хөкүм эдип билмез.

∙ Иккинҗи дүстур: Сениң үстүңдеки хак шудур ки, хер сөзлэниң хак болсун. Йөне хер хакы сөзлемэге сениң хакың ёкдур. Хер дийдигиң догры болмалы; Диңе, хер догрыны диймек догры дәлдир. Чүнки, сең ялы ниети халис болмаян бир адам, несихаты кэвагт дамара докундурар; Терс нетиҗе берер.

∙ Үчунҗи дүстур: Адавет этмек ислесең, калбындакы адавете адавет эт, оны ёк этмәге чалыш. Хем, иң зыяда саңа зыян берен нефси эммараңа ве ховайы нефсиңе адавет эт, ислахына чалыш. Ол зыянлы нефсиң хатыры үчин мүъминлере адавет этме. Эгер душманлык этмек ислесең, кәфирлер, зындыклар көпдир; олара адавет эт. Хавва, нэхилики мухаббет сыпаты, мухабете лайыкдыр; эйле-де адавет хаслети, хер затдан өңүрти өзи адавете лайыкдыр. Эгер хасмыңы маглуп этмек ислесең, эрбетлигине гаршы ягшылык билен гайтарыгы бер. Чүнкиг Эгер яманлык билен гайтаргы берсең душманчылык зыядала-шар. Захырен еңилсе-де, калбен кин баглар, адавети довам эдер. Эгер ягшылык билен мукабеле этсең, недамет эдер, саңа дост болар...

ниң хөкмүне гөрә, мүъминиң шеъни керим болмакдыр. Сениң икрамың билен саңа мусаххар болар. Захырен зелил болса-да, ийман җихетинде ке-римдир. Хавва, эрбет бир адама: "яг-шысың, ягшысың" дийсең ягшылаш-масы ве ягшы адама: "Эрбетсиң, эрбетсиң" дийсең эрбетлешмеси көп габат гелйәр. Эйле болса,

ялы десатири кудсиейи Куръаниейе гулак сал Саадет ве Саламет ондадыр.

∙ Дөрдүнҗи дүстур: Эхли кин ве адавет хем нефсине, хем мүъмин гардашына, хем рахмети Илэхийейе зулум эдер, теҗавүз эдер. Чүнки, Кин ве адавет биле нефсини бир азабы элимде галдырар. Хасмына гелен ныгметлерден азабы ве горкусындан гелен элеми нефсине чекдирер, нефсине зулум эдер. Эгер адавет хаседден гелсе, ол бүтүн-бүтүн азапдыр. Чүнки, хасед оввала хасед эдиҗини эзер, махведер, яндырар. Хасет эдилене зыяны я аздыр ве я ёкдур.

Хаседиң чәреси: хасед эдиҗи, хасет этдиги затларың акыбетини ойласын. Тэ аңласын ки, бәсдешинде болан дүнъеви хүсүн ве кувват мертебе ве сервет фанидыр, муваккатдыр. Пейдасы аз, зэхмети көпдир. Эгер ухреви үстүнликлер болса, затен оларда хасет болуп билмез. Эгер олара хем хасет этсе, я өзи риякәрдир; ахырет малыны дүнйэде махветмек ислэр. Ве я-да хасат эдилени риякэр гүман эдер, хаксызлык эдер, зулум эдер.

Хем оңа гелен мусыбетлерден мемнун ве ныгметлерден махзун болуп кадер ве рахмети Илэхийейе, онуң хакында этдиги ягшылыклардан күсйәр. Гөйэ кадери тенкит ве рахмете иътираз эдйәр. Кадери тенкид эден, башыны сандала урар, дөвер. Рахмете итираз эден, рахметден махрум галар.

Аҗаба, бир гүн адавете дегмеен бир зада бир сене кин ве адавет эдип йөрмеги хайсы ынсаф кабул эдер; бозулмадык хайсы выҗдана сыгар? Хал бу ки, мүъмин гардашындан саңа гелен яманлыгы бүтүнлей ондан дийип билип, оны махкум эдип билмерсиң.

Чүнки, оввала: бунда кадериң бир хиссеси бар. Оны чыкарып ол кадар ве каза хиссесине гаршы рыза биле мукабеле этмек герекдир.

Саниен: Нефис ве шейтаның хиссесиниде айрып, ол адама адавет дэл, белки нефсине маглуп боландыгы үчин гынанмак ве недамет этҗегине гарашмак герек.

Салисен: Сен өз нефсиңде, гөрмедигиң ве я-да гөрмек ислемедигиң хатаңы гөр, бир хисседе оңа бер. Соңра бакы галан кичҗик бир хиссә гаршы иң саламатлы ве иң тиз хасмыңы маглуп эдйән гечиримлилик ве багышламак биле ве алыҗенаплык гөркезсең, зулумдан ве зыяндан гутуларсың.

Ёгса, чүйшелери ве буз парчаларыны алмаз бахасына алан серхош ве дивана җевхерчи бир яхудий ялы, бэш пула дегмейэн фани, заил, гечегчи эхмиетсиз, умуры дүнйевийейе, гөйэ дүнйэде эбеди дуруп, эбеди биле галян дей гүйчли бир хирс ве даими бир кин биле, довамлы бир адавет биле мукабеле этмек, сигайи мубалага билен, бир залумиййетдир ве я бир серхошлык-дыр. Ве бир неви диваналыкдыр...

Ине, хайаты шахсиййече тэсири җихетинден өрән зыянлы болан адавете ве фикри интикама - эгер шахсыңы сөййән болсаң - ёл гоймагын ки, асла калбыңа гирмесин. Эгер калбыңа гирен болса, онуң сөзүни диңлеме. Бак, хакыкатбийн болан хафызы Ширазыны диңле:

Ягны, "Дүнйә эйле бир мета дэл ки, бир низага дегсин."

Чүнки, фаны ве өтегчилиги үчин, гымматсыздыр. Гоҗа дүнйә бейле болса, дүнйәниң җүзъи ишлери нә дереҗеде эхмиетсиздигини аңларсың! Ене дийигщир: 

Ягны: "Ики җаханың рахат ве саламатыны ики харп тефсир эдер, газандырар: Достларына гаршы мүревветкәране муашерет ве душманларына сулхкәране муамеле этмекдир."

Эгер дийсең: "Ыгтыяр мениң элимде дәл, фитратымда адавет бар. Хем дамарыма докундырмышлар, пикирими үйтгедип билмейэрин."

Элҗогап: Суи хулк ве яман хыслат эсери гөркезилмесе, гыбат ялы затлар биле, ве муктезасы билен амал эдилмесе, кусурыныда аңласа, зыян бермез. Мадемки ыгтыяр сениң элиңде дэл; ваз гечибилмейэрсиң. Сениң, магневи бир недамет, гизли бир тевбе ве зымны бир истигфар хөкмүнде болан кусурыңы билмегиң ве ол хаслетде нэхаклыгыңы аңламагыңъ онуң шеринден сени гутарар. Затен, бу меткубың бу мебхасыны яздык, тэ бу магневи истигфары теъмин этсин; хаксызлыгы хак билмесин, хаклы хасмыны хаксызлык билен тешхир этмесин.

Җайы дыкгат бир хадисе:

Бир вагтлар, мунуң ялы гаразкэране тарафгирлигиң нетиҗеси болуп гөрдүм ки; Мутедеййин бир әхли ылм, өзүниң сыясы пикирине гошулмаян салых бир алымы, кэфире чыкармак дереҗесинде тезйиф этди. Ве өз пикиринде болан мунафыгы, хорматкэране медх этди. Ине, сыясатың бу фена нетиҗалеринден үркдим,

дийдим. Ол замандан бәри хайаты сыясиден чекилдим.

∙ БӘШИНҖИ ВЕҖИХ: Инад ве тарафгирлик хайати иҗтимаийе-че, өрэн музырдгыны беян эдер.

Эгер дийилсе: "Хадысда, 

дийилен. Ыхтылаф болса, тарафгирлиги иктиза эдйәр. Хем тарафгирлик кесели, мазлум авамы, залым хавассың шеринден гутаряр. Чүнки: Бир шэхерчэниң ве бир обаның хавассы иттифак этселер, мазлум авамы эзерелер. Тарафгирлик болса, мазлум бир тарапа илтиҗа эдер, өзүни гутарар. Хем, пикирлериң чакнышмагындан ве акылларың мухалыфатындан хакыкат тамамы билен йүзе чыкар."

Элҗогап: Биринҗи совала диериски: Хадысдакы ыхтылаф болса, мүсбет ыхтылафдыр. Ягны, хер ким өз меслегиниң таъмирини ве ровачлыгына саъй эдер. Башганы тахрип этмек ве батыла чыкармага дэл, белки кәмиллешдирмәеге ве ислахына ымтылар. Эмма менфи ыхтылаф болса ки: гаразкәрана, адаветкэрана, бир-бирщшң тахрибине чалышмакдыр; хадысың назарында мердутдыр. Чүнки бир-бири билен богушанлар мүсбет херекет эдип билмезлер.

Икинҗи совала диериски:

Тарафгирлик эгер Хак намына болса, хаклылара мелҗе болуп билер.. Диңе хәзирки ялы гаразкәране, нефс хасабындан болан тарафгирлик нахаклара мелҗедир ки, олара даянч нокады ярадып берер. Чүнки, гаразкэране тарфгирлик эдйән бир адама шейтан гелсе, онуң пикирине ярадам берип тарапгирлик гөркезсе, ол адам шейтана рахмет окар. Эгер гаршы тарапа мелек киби бир адам гелсе хем, оңа хаша! Лагнат окаҗак дереҗеде бир нэхаклык гөркезер.

Үчүнҗи савала диерис ки:

Хак намына, хакыкат хасабына болан пикирлериң чакнышмагы бол-са, максатда ве иттифак биле бара-бар, эсасда, весаилде ыхтылаф эдер. Хакыкатың хер бурчуны ызхар эдип, хака ве хакыката хызмат эдер. Диңе, тарафгиране ве гаразкәрана, фиравунлашмыш нефси-эммаре хаса-бына ходфурушлык, шөхратперве-ране бир тарздакы пикирлериң чакнышмагындан "хакыкат нурлары" дәл, белки питне аташлары чыкар. Чүнки, максатда иттифак лазым бо-луп дуран бир вагтда, онуң ялыларың пикирлериниң Күре-и Арзда дахы нокта-и телакысы болмаз. Хак намына болмадыгы үчин, нихаетсиз мүфритане гидер. Дүзелмеси мүңкин болмаян айрылышлара себәп болар. Әлемиң ахвалы муңа шаятдыр...

ЭЛХАСЫЛ:

болан али дестурлар, эгер херекетлер дестуры болмаса, мейданы нифак ве айрылмак гаплар. Хавва,

диймесе, ол дастурлары назара алмаса, адалат эдейин дийип зулум эдер.

Җайы ыбрат бир хадыса:

Бир вагт, Ымамы Али (разийаллоху анху) бир кэфири ере йыкып, гылыч чекип, кесейин дийип дуран махалы хэлки кәфир, оңа түйкүрипдир. Ол кәфири гойберипдир, кесмэңдир. Ол кэпир оңа айдан: "Нәме үчин мени кесмедиң?" Дийди:

"Сени Аллах үчин кесмекчидим. Эмма маңа түйкүрдиң; гахарым гелди. Нефсимиң хиссеси гарышаны үчин ыхласым зеделенди. Онуң үчин сени кесмедим." Онда ол кэфир дийди:

"Мени тизрэк кессин дийип газаба долдурмак максадында түйкүрдипдим. Мадем ки, диниңиз шу дереҗе сафый ве халисдир, шу дин хакдыр" - дийди.

Хем медары дыкгат бир вака:

Бир заман бир хаким, бир огрының элини кесен вагты газап эсери гөркезени үчин, оңа дыкгат эден адыл эмири оны ол везипеден бошадыпдыр. Чүнки, шериат намына, кануны Илэхи хасабына кесседи, нефси оңа гынанҗакды. Ве калбы гахар этмэн, диңе мерхемет хем этмедиги бир тарзда кесерди. Диймек, нефсине ол хөкүмден бир хиссе чыкардыгы үчин адалат билен иш гөрмәндир.

Гынанарлы бир халаты ичтимаийе ве калбы Исламы агладарлы мүдхиш бир маразы хайаты ичтимаи:

"Дашкы душманлар зухур ве хуҗум эденде ички адаветлерини унутмак ве ташламак" лазымлыгы хакындакы бир маслахаты ичтимаийейи иң бедеви ковумлар хем такдыр кылып, шуңа амал эденлери халда, шу җемааты Исламийейе хызмат этмеги даъва эдйэнлере нәме болупдыр, гаршыларында дайымы хүҗүм вазийетинде дуран хетсиз душманлар болуп дуруп, җүзъий адаветлерини унутман, душманларың хүҗүмлерине ер хэзир эдйэрлер. Шу хал бир сукутдыр, бир вахшетдир. Хайяты Ичтимаийеи Исламийейе бир хыянатдыр.

Ыбрат боларлы бир хекая:

Бедевий уруглардан Хасенан уругының өзара душман ики кабыласы барды. Бир-биринден эллиден артык адам өлдиренлери халда, Сипкан я-да Хайдеран тайпасы ялы бир кабыла гаршыларына чыкдыгы вагт, ол ики пушман тайпа, көне адавети унудып, эгин-эгне берип, тэ шол дашкы душманы деп эдйэнчэлер ички адаветини ятларына гетирмезлерди.

Ине, эй мүъминлер!.. Эхли ийман уругларына гаршы теҗавуз вазийетини алан өрэн көп душманлар дураныны билйәрмисиңиз? Бир-бири ичиндәки даирелер ялы йүз даиреден хем көп бардыр. Хер бирине гаршы, өзара даянып, эл-эле берип мудафаа вазыййетини алмага меҗбур болан халда, оларың хуҗүмини аңсатлашдырмак, оларың харыми Ислама гирмелери үчин гапылары ачмак хөкүминде болан гаразкәрана тарафгирлик ве адаветкәране инат, хич бир җихет биле эхли иймана ярашармы? Ол душман даирелер әхли залалет ве ылхаддан тут, тә әхли күфрүң әлемине, тэ дүнйэниң эхвал ве месаибине ченли, бир-бири ичинде сизе гаршы зыянлы бир вазыйет алан, бир-бири аркасында сизе гахар ве хырс билен бакан, белки етмиш неви душманлар бар. Оларың хеммесине гаршы гүйчли гуралыңыз ве букалгаңыз ве галаңыз: ухуввети Исламиййедир. Бу галайи Исламиййэни кичҗик адаветлер ве баханалар билен сарсмак; нэхили хылафы выҗдан ве нэхили хылафы маслахаты Исламиййе болдугыны бил, айыл!..

Эхадысы шерифде гелмишки: Ахырзаманың Суфян ве деҗҗал киби нифак ве зындыка башына гечер эшхасы мүдхише-и музырралары, Исламың ве бешериң хырс ве шикакындан пейдаланып аз бир кувват билен неви бешери херҗумерҗ эдер ве гоҗа Әлеми Исламы эсарет ашагына алар.

Эй әхли Ийман! Зиллет ичинде эсарет ашагына гирмезлик ислесеңиз, аклыңызы башыңыза алың! Ыхтилафыңыздан истифаде эден залимлере гаршы

кудси галасы ичине гириң, сыгыньщ. Болмаса, не хайятыңызы мухафаза ве неде хукугыңызы мудафаа эдип билерсиңиз. Маглумдыр ки, ики гахрыман бир-бири билен богушса, бир чага, икисиниде уруп билер. Бир мизанда ики даг бир бирине гаршы мувазенеде болса, бир кичҗик даш, мувазенелерини бозуп олар билен ойнап билер; Бирини ёкары, бирини ашага индирер. Ине, эй әхли Ийман! Ихтирасларыңыздан ве хусуметкәра-на тарафгирликлериңизден кувваты-ңыз хиҗе инер; Аз бир кувват билен эзилип билерсиңиз. Хайяты ичтимаийеңиз билен гатнашыгыңыз бар болса,

дестуры алийәни дестуры хаят эдиң. Сефалети дунйевийеден ве шекавети ухревиеден гутулың!..

∙ АЛТЫНҖЫ ВЕҖИХ: Хайяты магневийе ве сыххаты убудийет, адавет ве инад билен сарсылар.

Чүнки: "Васитаи халас ве весилеи неҗат болан Ыхлас" зая болар. Чүнки, тарафгир бир муаннид, өз аъмали хайриесинде душманына үстүн болмагы истер. Халисен ливеҗхиллэх амеле көпде мувафак болуп билмез. Хем, хөкүм ве муамелатында тарафгирини терҗих эдер, адалет эдип билмез. Ынха, эфъал ве аъмалы хайрийәниң эсаслары болан "Ыхлас" ве "Адалет", хусумет ве адавет билен гайып болар. Шу алтынҗы веҗх көп узындыр. Диңе кабилийети макам гысга болдугындан гысга кесйәрис.

ИККИНҖИ МЕБХАС

Эй әхли ийман! Сабикан, адавет некадар зыянлыдыгыны аңладың. Хем аңлаки, адавет ялы хаяты Ислама иң мүтхиш бир маразы музыр дахы хырсдыр. Хырс себэби-хайбетдир; ве ыллет ве зиллетдир; ве махрумийет в сефалети гетирер. Хавва, хер миллетден зыяда хырс билен дүнйәйе хүҗүм эдйән яхуды миллетиниң зиллет ве сефалети, бу хөкүме бир шахиди катъидир. Хавва, хырс зихаят әлеминде иң гиң даиреден тут, тэ иң җүзъий бир ферде ченли яман тәсирини гөркезйэр. Тевеккелвары талеби рызк болса, билакс, себәби рахатдыр; ве хер ерде гөзел тэсирини гөркезйәр. Ынха, бир неви зихаят ве рызка мәтәч болан мивели дарагтлар ве өсүмликлер, төвеккелвары, канааткэрана ерлеринде дуруп хырс гөркезмедиклеринден, рызклары, үстлерине йүврүп гелйэр. Хайванлардан өрэн көп артык өвлат беслейэрлер. Хайванат болса, рызкларының угрунда хырс билен рызыклары ызында ылгадыклары үчин, өрән көп зәхмет ве нуксаниет биле рызыкларыны эле гетирйәрлер. Хем хайванат арасында заиф ве эҗиз лисаны халлары билен төвеккел эден балаларың мешъру ве мукеммел ве латиф рызклары, хазынайи рахметден берилмеги; ве хырс билен рызкларына хүҗүм эдиҗи йыркаҗылар рызкларыны гайры мешъру ве җуда көп зәхметлер билен газандыклары нэхош рызклары гөркезйэр ки: хырс, себэби махрумиййетдир; төвеккел ве канагат болса, весилейи рахметдир. Хем даираи инсаниййе ичинде хемме миллетден зыяда хырс билен дүнйәйе япышан ве ышк билен хаяты дүнйевиййэ багланан яхуди миллетиниң көп зәхметлер билен газандыгы, өзүне пейдасы аз, диңе хазынадарлык эден гайры мешруъ бир сервети рибаий билен бүтүн миллетлерден ийдиги шарпыгы зиллет ве сефалет, катл ве иханет гөркезйәрки: хырс маъдени зиллет ве хасаретдир. Хем харыс бир инсан хемише хасарете дүшдүгине, муңа о кадар көп вакыалар барки, зарбы месел хөкмүне гечмиш, умумың назарында бир хакыкаты амма болуп кабул эдилендир. Мадемки шуңуң ялы экен; эгер малы көп сөер болсаң, хырс биле дәл, белки канагат билен малы