Yirmiikinci Söz
[İki makamdır]
Birinci Makam
بِسْمِ اللّهِ
الرّحْمنِ الرّحِيمِ
وَيَضْرِبُ
اللَّهُ اْلاَمْثَالَ
لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ
يَتَذَكَّرُونَ وَ تِلْكَ
اْلاَمْثَالُ
نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ
لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ
Bir zaman iki adam, bir havuzda yıkandılar. Fevkalâde bir
tesir altında kendilerinden geçtiler. Gözlerini açtıkları vakit gördüler ki;
acib bir âleme götürülmüşler. Öyle bir âlem ki, Kemâl-i intizâmından bir
memleket hükmünde, belki bir şehir hükmünde, belki bir saray hükmündedir.
Kemâl-i hayretlerinden etraflarına baktılar. Gördüler ki: Bir cihette bakılsa
azîm bir âlem görünüyor. Bir cihette bakılsa, muntâzam bir memleket... Bir
cihette bakılsa, mükemmel bir şehir... Diğer bir cihette bakılsa, gâyet
muhteşem bir âlemi içine almış bir saraydır. Şu acaib âlemde gezerek seyran
ettiler. Gördüler ki: Bir kısım mahlûklar var; bir tarz ile konuşuyorlar, fakat
bunlar onların dillerini bilmiyorlar. Yalnız işaretlerinden anlaşılıyor ki,
mühim işler görüyorlar ve ehemmiyetli vazifeler yapıyorlar.
sh: » (S: 292)
O iki adamdan birisi, arkadaşına dedi ki: «Şu acib âlemin elbette
bir müdebbiri ve şu muntâzam memleketin bir mâliki, şu mükemmel şehrin bir
sahibi, şu Mûsanna sarayın bir ustası vardır. Biz çalışmalıyız, onu
tanımalıyız. Çünki anlaşılıyor ki, bizi buraya getiren odur. Onu tanımazsak kim
bize meded verecek? Dillerini bilmediğimiz ve onlar bizi dinlemedikleri şu âciz
mahlûklardan ne bekleyebiliriz! Hem koca bir âlemi bir memleket sûretinde, bir
şehir tarzında, bir saray şeklinde yapan ve baştan başa hârika şeylerle
dolduran ve müzeyyenâtın envâ'ıyla tezyin eden ve ibretnümâ mu'cizâtlarla
donatan bir zât, elbette bizden ve buraya gelenlerden bir istediği vardır. Onu
tanımalıyız. Hem ne istediğini bilmekliğimiz lâzımdır.» Öteki adam dedi: «İnanmam, böyle
bahsettiğin gibi bir zât bulunsun ve bütün bu âlemi tek başıyla idare etsin.» Arkadaşı cevaben dedi
ki: «Bunu tanımazsak, lâkayd kalsak, menfaati hiç
yok; zararı olsa pek azîmdir. Eğer tanımasına çalışsak, meşakkati pek hafiftir,
menfaati olursa pek azîmdir. Onun için ona karşı lâkayd kalmak, hiç kâr-ı akıl
değildir.» O serseri adam dedi: « Ben bütün rahatımı,
keyfimi; onu düşünmemekte görüyorum. Hem böyle aklıma sığışmayan şeylerle
uğraşmayacağım. Bütün bu işler, tesadüfî ve karmakarışık işlerdir, kendi
kendine dönüyor; benim neme lâzım.» Akıllı arkadaşı ona
dedi: «Senin bu temerrüdün beni de, belki çokları da
belaya atacaktır. Bir edebsizin yüzünden, bâzan olur ki, bir memleket harab
olur.» Yine o serseri dönüp dedi ki: «Ya kat'iyen bana isbat
et ki; bu koca memleketin tek bir mâliki, tek bir sâni'i vardır. Yahut bana
ilişme.» Cevaben arkadaşı dedi: «Mâdem inadın divanelik
derecesine çıkmış; o inadınla bizi ve belki memleketi bir kahre giriftar
edeceksin. Ben de sana oniki bürhân ile göstereceğim ki: Bir saray gibi şu
âlemin, bir şehir gibi şu memleketin, tek bir ustası vardır ve o usta, herşeyi
idare eden yalnız odur. Hiçbir cihette noksaniyeti yoktur. Bize görünmeyen o
usta, bizi ve herşeyi görür ve sözlerini işitir. Bütün işleri mu'cize ve
hârikadır. Bütün bu gördüğümüz ve dillerini bilmediğimiz şu mahluklar onun
memurlarıdır.»
BİRİNCİ BüRHâN
Gel her tarafa bak, herşeye dikkat et! Bütün bu işler
içinde gizli bir el işliyor. Çünki bak, bir dirhem (Haşiye-1) kadar kuv-
__________________
(Haşiye-1): Ağaçları başlarında taşıyan çekirdeklere
işarettir.
sh: » (S: 293)
veti olmayan bir
çekirdek küçüklüğünde bir şey, binler batman yükü kaldırıyor. Zerre kadar şuuru
(Haşiye-2) olmayan, gâyet hakîmane
işler görüyor. Demek bunlar kendi kendilerine işlemiyorlar. Onları işlettiren
gizli bir kudret sahibi vardır. Eğer kendi başına olsa, bütün baştan başa bu
gördüğümüz memlekette her iş mu'cize, herşey mu'cizekâr bir hârika olmak
lâzımgelir. Bu ise, bir safsatadır.
İKİNCİ BÜRHÂN
Gel bütün bu ovaları, bu meydanları, bu menzilleri
süslendiren şeyler üstünde dikkat et. Herbirisinde o gizli Zâtt'an haber veren
işler var. Âdeta herbiri birer turra, birer sikke gibi, o gaybî zâttan haber
veriyorlar. İşte gözünün önünde, bak; bir dirhem pamuktan (Haşiye-3) ne
yapıyor. Bak, kaç top çuha ve patiska ve çiçekli kumaş çıktı. Bak, ondan ne
kadar şekerlemeler, yuvarlak tatlı köfteler yapılıyor ki, bizim gibi binler
adam giyse ve yese, kâfi gelir. Hem de bak, bu demiri, toprağı, suyu, kömürü,
bakırı, gümüşü, altunu gaybî avucuna aldı, bir et parçası (Haşiye-4) yaptı; bak
gör... İşte ey akılsız adam! Bu işler öyle bir zâta mahsustur ki; bütün bu
memleket, bütün eczasıyla onun mu'cize-i kuvveti altında duruyor, her arzusuna
râm oluyor.
ÜÇÜNCÜ BÜRHÂN
Gel, bu müteharrik antika (Haşiye-5) san'atlarına bak!
Herbirisi öyle bir tarzda yapılmış; âdeta bu koca sarayın bir küçük
__________________________
(Haşiye-2): Kendi kendine yükselmeyen ve meyvelerin
sıkletine dayanmayan üzüm çubukları gibi nazenin nebâtatın, başka ağaçlara
lâtif eller atıp sarmalarına ve onlara yüklenmelerine işarettir.
(Haşiye-3): Tohuma işarettir. Meselâ: Zerre gibi bir afyon
büzrü, bir dirhem gibi bir zerdali nüvatı, bir kavun çekirdeği, nasıl çuhadan
daha güzel dokunmuş yapraklar, patiskadan daha beyaz ve sarı çiçekler,
şekerlemeden daha tatlı ve köftelerden ve konserve kutularından daha lâtif,
daha leziz, daha şirin meyveleri hazine-i rahmetten getiriyorlar, bize takdim
ediyorlar.
(Haşiye-4): Unsurlardan cism-i hayvanîyi halk ve nutfeden
zîhayatı icad etmeye işarettir.
(Haşiye-5): Hayvanlara ve insanlara işarettir. Zira hayvan,
şu âlemin küçük bir fihristesi ve mahiyet-i insâniye, şu kâinatın bir misâl-i
Mûsaggarı olduğundan; âdeta âlemde ne varsa, insanda nümunesi vardır
sh: » (S: 294)
nüshasıdır. Bütün bu
sarayda ne varsa, o küçücük müteharrik makinelerde bulunuyor. Hiç mümkün müdür
ki, bu sarayın ustasından başka birisi gelip, bu acib sarayı küçük bir makinede
dercetsin! Hem hiç mümkün müdür ki, bir kutu kadar bir makine bütün bir âlemi
içine aldığı halde, tesadüfî veyahut abes bir iş içinde bulunsun! Demek bütün
gözün gördüğü ne kadar antika makineler var, o gizli zâtın birer sikkesi
hükmündedirler. Belki birer dellâl, birer ilânname hükmündedirler. Lisan-ı
halleriyle derler ki: «Biz öyle bir zâtın
san'atıyız ki: Bütün bu âlemimizi, bizi yaptığı ve sühuletle icad ettiği gibi
kolaylıkla yapabilir bir zâttır.»
DÖRDÜNCÜ BÜRHÂN
Ey muannid arkadaş! Gel, sana daha acibini göstereceğim.
Bak, bu memlekette bütün bu işler, bu şeyler değişti, değişiyor, bir hâlette
durmuyor. Dikkat et ki, bu gördüğümüz câmid cisimler, hissiz kutular; birer
hâkim-i mutlak Sûretini aldılar; âdeta herbir şey, bütün eşyaya hükmediyor.
İşte bu yanımızdaki bu makineye bak; (Haşiye-6) güya emrediyor. İşte onun
tezyinatına ve işlemesine lâzım levazımat ve maddeler, uzak yerlerden koşup
geliyorlar. İşte oraya bak: O şuursuz cisim (Haşiye-7) güya bir işaret ediyor,
en büyük bir cismi, kendine hizmetkâr ediyor, kendi işlerinde çalıştırıyor.
Daha başka şeyleri bunlara kıyas et. Âdeta herbir şey, bütün bu âlemdeki
hilkatleri müsahhar ediyor. Eğer o gizli zâtı kabûl etmezsen, bütün bu
memleketteki taşında, toprağında, hayvanında, insana benzer mahluklarda; o
zâtın bütün hünerlerini, san'atlarını, Kemâlâtlarını, birer birer (o şeylere)
vereceksin. İşte aklın uzak gördüğü birtek mu'ciznümâ zâtın bedeline, milyarlar
onun gibi mu'ciznümâ, hem birbirine zıd, hem birbirine misil, hem birbiri
içinde bulunsun; bu intizâm bozulmasın, ortalığı karıştırmasınlar.
______________________
(Haşiye-6): Makine, meyvedâr ağaçlara işarettir. Çünki
yüzer tezgâhları, fabrikaları incecik dallarında taşıyor gibi; hayretnümâ
yaprakları, çiçekleri, meyveleri dokuyor, süslendiriyor, pişiriyor, bizlere
uzatıyor. Halbuki çam ve katran gibi muhteşem ağaçlar, kuru bir taşta tezgâhını
atmış, çalışıp duruyorlar.
(Haşiye-7): Hububata, tohumlara, sineklerin tohumcuklarına
işarettir. Meselâ bir sinek bir kara ağacın yaprağında yumurtasını bırakır.
Birden o koca kara ağaç, yapraklarını o yumurtalara bir rahm-ı mâder, bir
beşik, bal gibi bir gıda ile dolu bir mahzene çeviriyor. Âdeta o meyvesiz ağaç,
o Sûrette zîruh meyveler veriyor.
sh: » (S: 295)
Halbuki bu koca memlekette iki parmak karışsa, karıştırır.
Çünki bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vali, bir memlekette iki padişah
bulunsa, karıştırır. Nerede kaldı, hadsiz hâkim-i mutlak beraber bulunsun!
BEŞİNCİ BÜRHÂN
Ey vesveseli arkadaş! Gel, bu azîm sarayın nakışlarına
dikkat et ve bütün bu şehrin zînetlerine bak ve bütün bu memleketin tanzimatını
gör ve bütün bu âlemin san'atlarını tefekkür et! İşte bak: Eğer nihayetsiz
mu'cizeleri ve hünerleri olan gizli bir zâtın kalemi işlemezse, bu nakışları
sâir şuursuz sebeblere, kör tesadüfe, sağır tabiata verilse, o vakit ya bu
memleketin herbir taşı, herbir otu, öyle mu'ciznümâ nakkaş, öyle bir hârikulâde
kâtib olması lâzımgelir ki, bir harfte bin kitabı yazabilsin, bir nakışta
milyonlar san'atı dercedebilsin. Çünki bak bu taşlardaki nakşa, (Haşiye-8)
herbirisinde bütün sarayın nakışları var, bütün şehrin tanzimat kanunları var,
bütün memleketin teşkilât proğramları var. Demek bu nakışları yapmak, bütün
memleketi yapmak kadar hârikadır. Öyle ise herbir nakış, herbir san'at, o gizli
zâtın bir ilânnamesidir, bir hâtemidir.
Mâdem bir harf, kâtibini göstermeksizin olmaz. San'atlı bir
nakış, nakkaşını bildirmemek olmaz. Nasıl olur ki: Bir harfte koca bir kitabı
yazan, bir nakışta bin nakşı nakşeden nakkaş, kendi kitabıyla ve nakşıyla
bilinmesin...
ALTINCI BÜRHÂN
Gel, bu geniş ovaya çıkacağız (Haşiye-9). İşte o ova içinde
yüksek bir dağ var. Üstüne çıkacağız, tâ bütün etrafı görülsün. Hem herşeyi
yakınlaştıracak güzel dürbünleri de beraber alacağız.
________________________
(Haşiye-8): Şecere-i hilkatin meyvesi olan insana ve kendi
ağacının proğramını ve fihristesini taşıyan meyveye işarettir. Zira kalem-i
kudret, âlemin kitab-ı kebirinde ne yazmış ise, icmâlini mahiyet-i insâniyede
yazmıştır. Kalem-i kader, dağ gibi bir ağaçta ne yazmış ise, tırnak gibi meyvesinde
dahi dercetmiştir.
(Haşiye-9): Bahar ve yaz mevsiminde zeminin yüzüne
işarettir. Zira yüzbinler muhtelif mahlûkatın taifeleri, birbiri içinde beraber
îcad edilir, rûy-i zeminde yazılır. Galatsız, kusursuz, Kemâl-i intizâmla
değiştirilir. Binler sofra-i Rahman açılır, kaldırılır, taze taze gelir. Herbir
ağaç birer tablacı, herbir bostan birer kazan hükmüne geçer.
sh: » (S: 296)
Çünki bu acib memlekette, acib işler oluyor.
Her saatte hiç aklımıza gelmeyen işler oluyor. İşte bak! Bu dağlar ve ovalar ve
şehirler, birden değişiyor. Hem nasıl değişiyor.. öyle bir tarzda ki:
Milyonlarla birbiri içinde işler gâyet muntâzam Sûrette değişiyor. Âdeta
milyonlar mütenevvî kumaşlar birbiri içinde beraber dokunuyor gibi, pek acib
tahavvülât oluyor. Bak, o kadar ünsiyyet ettiğimiz ve tanıdığımız
çiçekli-miçekli şeyler kayboldular. Muntâzaman yerlerine ve mahiyetçe onlara
benzer, fakat Sûretçe ayrı, başkaları geldiler. Âdeta şu ova, dağlar birer
sahife; yüzbinlerle ayrı ayrı kitablar içinde yazılıyor. Hem hatâsız, noksansız
olarak yazılıyor. İşte, bu işler yüz derece muhaldir ki; kendi kendine olsun.
Evet nihayet derecede san'atlı, dikkatli şu işler, kendi kendine olmak bin
derece muhaldir ki: Kendilerinden ziyade, san'atkârlarını gösteriyorlar. Hem
bunları işleyici öyle mu'ciznümâ bir zâttır ki, hiçbir iş, ona ağır gelmez. Bin
kitab yazmak, bir harf kadar ona kolay gelir. Bununla beraber her tarafa bak
ki, hem öyle bir hikmetle herşeyi yerli yerine koyuyor ve öyle mükrimâne
herkese lâyık oldukları lütûfları yapıyor; hem öyle ihsan-perverane umumî
perdeler ve kapılar açıyor ki, herkesin arzularını tatmin ediyor. Hem öyle
sehavet-perverane sofralar kuruyor ki, bütün bu memleketin halklarına,
hayvanlarına, herbir taifesine has ve lâyık, belki herbir ferdine mahsus ismiyle
ve resmiyle bir tabla-yı nîmet veriliyor. İşte dünyada bundan muhal bir şey var
mı ki, bu gördüğümüz işler içinde tesadüfî işler bulunsun veya abes ve faidesiz
olsun veya müteaddid eller karışsın veya ustası herşeye muktedir olmasın veya
herşey ona müsahhar olmasın! İşte ey arkadaş! Haddin varsa buna karşı bir
bahane bul!
YEDİNCİ BÜRHÂN
Ey arkadaş gel! Şimdi bu cüz'iyatı bırakıp, saray
şeklindeki bu acib âlemin eczalarının birbirine karşı olan vaziyetlerine dikkat
edeceğiz. İşte bak: Bu âlemde o derece intizâm ile küllî işler yapılıyor ve
umumî inkılâblar oluyor ki, âdeta bütün bu saraydaki mevcûd taşlar, topraklar,
ağaçlar, herbir şey, birer fâil-i muhtar gibi bütün bu âlemin nizâmât-ı
külliyesini gözetip, ona göre tevfik-ı hareket ediyor. Birbirinden en uzak
şeyler, birbirinin imdadına koşuyor. İşte bak: Gaibden acib bir kafile
(Haşiye-10) çıkıp geliyor. Merkeb-
(Haşiye-10): Umum hayvanatın erzakını taşıyan, nebâtat ve
eşcar kafileleridir.
sh: » (S: 297)
leri ağaçlara,
nebatlara, dağlara benzerler. Başlarında birer tabla-yı erzak taşıyorlar. İşte
bak: Bu tarafta bekleyen muhtelif hayvanatın erzaklarını getiriyorlar. Hem de
bak: Bu kubbede o azîm elektrik lâmbası (Haşiye-11) onlara ışık verdiği gibi,
bütün taamlarını öyle güzel pişiriyor; yalnız, pişirilecek taamlar bir dest-i
gaybî tarafından birer ipe takılıp (Haşiye-12) ona karşı tutuluyor. Bu tarafa
da bak: Bu bîçâre zaîf, nahif, kuvvetsiz hayvancıklar... Nasıl onların başı
önünde, lâtif gıda ile dolu iki tulumbacık (Haşiye-13) takılmış, iki çeşme
gibi; yalnız o kuvvetsiz mahlûk, onu ağzına yapıştırması kâfidir.
Elhasıl: Bütün bu âlemin bütün eşyası, birbirine bakar
gibi, birbirine yardım eder. Birbirini görür gibi, birbirine el-ele verir.
Birbirinin işini tekmil için, birbirine omuz-omuza veriyor. Bel-bele verip
beraber çalışıyorlar. Her şeyi buna kıyas et; tâ'dad ile bitmez... İşte bütün
bu haller, iki kere iki dört eder derecesinde kat'î gösterir ki; şu saray-ı
acîbin ustasına yâni şu garib âlemin sahibine herşey müsahhardır. Herşey onun
hesabına çalışır. Herşey ona bir emirber nefer hükmündedir. Herşey onun
kuvvetiyle döner. Herşey onun emriyle hareket eder. Herşey onun hikmetiyle
tanzim olur. Herşey onun keremiyle muavenet eder. Herşey onun merhametiyle
başkasının imdadına koşar, yâni koşturulur. Ey arkadaş! Haddin varsa buna karşı
bir söz söyle!
SEKİZİNCİ BÜRHÂN
Gel, ey nefsim gibi kendini âkıl zanneden akılsız arkadaş!
Şu saray-ı muhteşemin sahibini tanımak istemiyorsun! Halbuki herşey onu
gösteriyor, ona işaret ediyor, ona şehadet ediyor. Bütün bu şeylerin şehadetini
nasıl tekzib ediyorsun! Öyle ise, bu sarayı da inkâr et ve "Âlem yok,
memleket yok" de ve kendini de inkâr et, ortadan çık. Yahut aklını başına
al, beni dinle! İşte bak: Şu saray içinde bulunan ve memleketi ihâta eden
yeknesak unsurlar, mâdenler var (Haşiye-14). Âdeta memleketten çıkan herşey, o
maddelerden yapılıyor. Demek o maddeler kimin mülkü ise, bütün ondan
(Haşiye-11): O azîm elektrik lâmbası, Güneş'e işarettir.
(Haşiye-12): İp ve ipe takılan taam ise, ağacın ince
dalları ve leziz meyveleridir.
(Haşiye-13): İki tulumbacık ise, validelerin memelerine
işarettir.
(Haşiye-14): Unsurlar, madenler ise pek çok muntâzam
vazifeleri bulunan ve izn-i Rabbanî ile her muhtacın imdadına koşan ve emr-i
İlahî ile herbir yere giren, meded veren ve hayatın levazımatını yetiştiren ve
zîhayatı emziren ve masnuat-ı İlahiyenin nescine, nakşına menşe ve müvellid ve
beşik olan hava, su, ziya, toprak unsurlarına işarettir.
sh: » (S: 298)
yapılan şeyler de
onundur. Tarla kimin ise, mahsulat da onundur. Deniz kimin ise, içindekiler de
onundur. Hem bak, bu dokunan şeyler, bu nescolunan münakkaş kumaşlar, birtek
maddeden yapılıyor. O maddeyi getiren, ihzâr eden ve ip haline getiren, elbette
bilbedâhe birdir. Çünki o iş, iştirâk kabûl etmez. Öyle ise bütün nescolunan
san'atlı şeyler, ona mahsustur. Hem de bak, bu dokunan, yapılan şeylerin herbir
cinsi, bütün memleketin her tarafında bulunuyor; bütün ebnâ-yı cinsleriyle öyle
intişar etmiş; beraber olarak birbiri içinde, bir tarzda, bir anda yapılıyor,
nescediliyor. Demek birtek zâtın işidir, birtek emirle hareket ediyor. Yoksa
böyle bir anda, bir tarzda, bir keyfiyette, bir heyette ittifak ve muvafakat,
muhaldir. Öyle ise bu san'atlı şeylerin herbirisi, o gizli zâtın bir ilânnâmesi
hükmünde, onu gösteriyor. Güya herbir çiçekli kumaş, herbir san'atlı makine,
herbir tatlı lokma, o mu'ciznümâ zâtın birer sikkesi, birer hâtemi, birer
nişanı, birer turrası hükmünde; lisan-ı hal ile herbirisi der: «Ben kimin san'atıyım,
bulunduğum sandıklar ve dükkânlar da onun mülküdür.» Ve herbir nakış der: «Beni kim dokudu ise,
bulunduğum top da onun dokumasıdır.» Herbir tatlı lokma der:
«Beni kim yapıyor, pişiriyorsa bulunduğum
kazan dahi onundur.» Herbir makine der: «Beni kim yapmış ise,
memlekette intişar eden bütün emsalimi de o yapıyor ve bütün memleketin her
tarafında bizi yetiştiren, odur. Demek memleketin mâliki de odur. Öyle ise,
bütün bu memlekete, bu saraya mâlik kimse, o bize mâlik olabilir.» Meselâ, nasıl mîrîye
mahsus tek bir palaska veyahut birtek düğmeye mâlik olmak için, onları yapan
bütün fabrikalara mâlik olmak lâzımdır ki, onlara hakikî mâlik olsun. Yoksa o
boşboğaz başıbozuktan, «mîrî malıdır» diye elinden alınıp,
tecziye edilir.
Elhasıl: Nasıl bu memleketin anâsırı, memlekete muhit birer
maddedir. Onların mâliki de, bütün memlekete mâlik birtek zât olabilir. Öyle
de, bütün memlekette intişar eden san'atlar, birbirine benzediği ve birtek
sikke izhar ettikleri için, bütün memleket yüzünde intişar eden masnûlar,
herbir şeye hükmeden tek bir zâtın san'atları olduğunu gösteriyorlar.
İşte ey arkadaş! Mâdem şu memlekette, yâni şu saray-ı muh
sh: » (S: 299)
teşemde bir birlik
alâmeti vardır; bir vahdet sikkesi var. Çünki bir kısım şeyler, bir iken;
ihâtası var. Bir kısım, müteaddid ise -fakat birbirine benzediği ve her tarafta
bulunduğu için- bir vahdet-i nev'iye gösteriyor. Vahdet ise, bir vâhidi
gösterir. Demek ustası da, mâliki de, sahibi de, sânii de bir olmak lâzımgelir.
Bununla beraber sen buna dikkat et ki, bir perde-i gaybdan kalınca bir ip
çıkıyor. (Haşiye-15). Bak, sonra binler ipler ondan uzanmış. Herbir ipin başına
bak: Birer elmas, birer nişan, birer ihsan, birer hediye takılmış. Herkese göre
birer hediye veriyor. Acaba bilir misin ki, böyle garib bir gayb perdesinden,
böyle acib ihsanatı, hedâyâyı şu mahlûklara uzatan zâtı tanımamak, ona teşekkür
etmemek, ne kadar divanece bir harekettir. Çünki onu tanımazsan bilmecburiye
diyeceksin ki: «Bu ipler; uçlarındaki
elmasları, sâir hediyeleri kendileri yapıyorlar, veriyorlar.» O vakit her ipe, bir
padişahlık mânâsını vermek lâzımgelir. Halbuki gözümüzün önünde bir dest-i
gaybî, o ipleri dahi yapıp o hedâyâyı onlara takıyor. Demek bütün bu sarayda
herşey, kendi nefsinden ziyade, o mu'ciznümâ zâtı gösteriyor. Onu tanımazsan,
bütün bu şeyleri inkâr etmekle, hayvandan yüz derece aşağı düşeceksin.
(Haşiye-15): Kalınca bir ip, meyvedâr ağaca; binler ipler
ise, dallarına ve ipler başındaki elmas, nişan, ihsan, hediyeler ise,
çiçeklerin aksamına ve meyvelerin enva'ına işarettir.
DOKUZUNCU BÜRHÂN
Gel, ey muhakemesiz arkadaş! Sen şu sarayın sahibini
tanımıyorsun ve tanımak da istemiyorsun. Çünki istib'ad ediyorsun. Onun acib
san'atlarını ve hâlâtını, akla sığıştıramadığından inkâra sapıyorsun. Halbuki
asıl istib'ad, asıl müşkilât ve hakikî suubetler ve dehşetli külfetler, onu
tanımamaktadır. Çünki onu tanısak, bütün bu saray, bu âlem birtek şey gibi
kolay gelir, rahat olur; bu ortadaki ucuzluk ve mebzuliyete medâr olur. Eğer
tanımazsak ve o olmazsa, o vakit herbir şey, bütün bu saray kadar müşkilâtlı olur.
Çünki herşey, bu saray kadar san'atlıdır. O vakit ne ucuzluk ve ne de
mebzuliyet kalır. Belki bu gördüğümüz şeylerin birisi, değil elimize, hiç
kimsenin eline geçmezdi. Sen, yalnız şu ipe takılan tatlı konserve kutusuna bak
(Haşiye-16). Eğer onun gizli matbaha-i mu'
__________________
(Haşiye-16): Konserve
kutusu; kudret konserveleri olan kavun, karpuz, nar, süt kutusu hindistan
cevizi gibi rahmet hediyelerine işarettir. sh: » (S: 300)
ciznümâsından çıkmasa
idi, şimdi kırk para ile aldığımız halde, yüz liraya alamazdık.
Evet bütün istib'âd, müşkilât, suubet, helâket belki
muhâliyet, onu tanımamaktadır. Çünki nasıl bir ağaca bir kökte, bir kanunla,
bir merkezde hayat veriliyor. Binler meyvelerin teşekkülü, bir meyve gibi
sühulet peyda eder. Eğer o ağacın meyveleri, ayrı ayrı merkeze ve köke, ayrı
ayrı kanunla rabtedilse, herbir meyve bütün ağaç kadar müşkilâtlı olur. Hem
nasıl bütün ordunun teçhizatı bir merkezde, bir kanunda, bir fabrikadan çıksa;
kemmiyetçe bir neferin teçhizatı kadar kolaylaşır. Eğer herbir neferin ayrı
ayrı yerlerde teçhizatı yapılsa, alınsa; herbir neferin teçhizâtı için, bütün
ordunun teçhizatına lâzım fabrikalar bulunması lâzımdır.
Aynen bu iki misâl gibi: Şu muntâzam sarayda, şu mükemmel
şehirde, şu müterakki memlekette, şu muhteşem âlemde, bütün bu şeylerin icadı
birtek zâta verildiği vakit o kadar kolay olur, o kadar hiffet peyda eder ki;
gördüğümüz nihayetsiz ucuzluğa ve mebzuliyyete ve sehavete sebebiyet verir.
Yoksa herşey o kadar pahalı, o kadar müşkilâtlı olacak ki, dünya verilse birisi
elde edilemez...
ONUNCU BÜRHÂN
Gel, ey bir parça insafa gelmiş arkadaş! Onbeş gündür
(Haşiye-17) biz buradayız. Eğer şu âlemin nizâmlarını bilmezsek, padişahını
tanımazsak; cezaya müstehak oluruz. Özrümüz kalmadı. Zira onbeş gün (güya bize
mühlet verilmiş gibi) bize ilişmiyorlar. Elbette biz başıboş değiliz. Bu derece
nazik san'atlı, mizanlı, letafetli, ibretli masnular içinde hayvan gibi gezip
bozamayız, bize bozdurmazlar. Şu memleketin haşmetli mâlikinin elbette cezası
da dehşetlidir. O zât ne kadar kudretli, haşmetli bir zât olduğunu şununla
anlayınız ki: Şu koca âlemi, bir saray gibi tanzim ediyor, bir dolap gibi
çeviriyor. Şu büyük memleketi; bir hâne gibi, hiçbirşey noksan bırakmayarak
idare ediyor. İşte bak, vakit-bevakit bir kabı doldurup boşaltmak gibi şu
sarayı, şu memleketi, şu şehri kemâl-i intizâmla doldurup, kemâl-i hikmetle
boşalttırıyor. Bir sofrayı da kaldırıp indirmek gibi, koca memleketi baştan
başa, çeşit çeşit sofralar, (Haşiye-18) bir dest-i gaybî tarafından kaldırır,
indirir tar-
(Haşiye-17): Onbeş gün, sinn-i teklif olan onbeş seneye
işarettir.
(Haşiye-18): Sofralar ise, yazda zeminin yüzüne işarettir
ki, yüzer taze taze ve ayrı ayrı olarak matbaha-i rahmetten çıkan Rahmanî
sofralar serilir, değişirler. Herbir bostan bir kazan, herbir ağaç bir
tablacıdır.
sh: » (S: 301)
zında mütenevvi yemekleri sıra ile getirip
yedirir. Onu kaldırıp başkasını getirir, sen de görüyorsun ve aklın varsa
anlarsın ki, o dehşetli haşmet içinde hadsiz sehavetli bir kerem var. Hem de
bak ki, o gaybî zâtın saltanatına, birliğine bütün bu şeyler şehadet ettiği
gibi; öyle de kafile kafile arkasından gelip geçen, o hakikî perde perde
arkasından açılıp kapanan bu inkılablar, bu tahavvülâtlar; o zâtın devamına, bekasına
şehadet eder. Çünki zeval bulan eşya ile beraber esbabları dahi kayboluyor.
Halbuki onların arkasından, onlara isnad
ettiğimiz şeyler, tekrar oluyor. Demek o eserler, onların değilmiş; belki
zevalsiz birinin eserleri imiş. Nasılki bir ırmağın kabarcıkları gidiyor,
arkasından gelen kabarcıklar, gidenler gibi parladığından anlaşılıyor ki;
onları parlattıran, daimî ve yüksek bir ışık sahibidir. Öyle de: Bu işlerin
sür'atle değişmesi, arkalarından gelenlerin aynı renk alması gösteriyor ki;
zevalsiz daimî birtek zâtın cilveleridir, nakışlarıdır, âyineleridir,
san'atlarıdır.
ONBİRİNCİ BÜRHÂN
Gel ey arkadaş! Şimdi sana geçmiş olan on bürhân kuvvetinde
kat'î bir bürhân daha göstereceğim. Gel, bir gemiye bineceğiz; (Haşiye-19) şu
uzakta bir cezire var, oraya gideceğiz. Çünki bu tılsımlı âlemin anahtarları
orada olacak. Hem herkes o cezireye bakıyor, oradan birşeyler bekliyor, oradan
emir alıyorlar. İşte bak gidiyoruz. Şimdi şu cezireye çıktık. Bak pek büyük bir
içtima var. Şu memleketin bütün büyükleri buraya toplanmış gibi, mühim ihtifal
görünüyor. İyi dikkat et. Bu cem'iyet-i azîmenin bir reisi var. Gel daha yakın
gideceğiz. O reisi tanımalıyız. İşte bak ne kadar parlak ve binden (Haşiye-20)
ziyade nişanları var. Ne kadar kuvvetli söylüyor. Ne kadar tatlı bir sohbet
ediyor. Şu onbeş gün zarfında, bunların dediklerini ben bir parça öğrendim. Sen
de benden
_______________________
(Haşiye-19): Gemi tarihe ve cezire ise Asr-ı Saadet'e
işarettir. Şu asrın zulümatlı sahilinde, mimsiz medeniyetin giydirdiği libastan
soyunup, zamanın denizine girip, tarih ve siyer sefinesine binip, Asr-ı Saadet
ceziresine ve Ceziret-ül Arab meydanına çıkıp, Fahr-i Âlem'i (A.S.M.) iş
başında ziyaret etmekle biliriz ki, o zât o kadar parlak bir bürhân-ı tevhiddir
ki, zeminin baştan başa yüzünü ve zamanın geçmiş ve gelecek iki yüzünü
ışıklandırmış, küfür ve dalâlet zulümatını dağıtmıştır.
(Haşiye-20): Bin nişan
ise, ehl-i tahkik yanında bine baliğ olan mu'cizât-ı Ahmediyedir. (A.S.M.)
sh: » (S: 302)
öğren. Bak o zât, şu memleketin mu'ciznümâ
sultanından bahsediyor. O sultan-ı zîşan, beni sizlere gönderdi söylüyor. Bak,
öyle hârikalar gösteriyor; şübhe bırakmıyor ki, bu zât o padişahın bir memur-u
mahsusudur. Sen dikkat et ki, bu zâtın söylediği sözü, değil yalnız şu
ceziredeki mahluklar dinliyorlar, belki hârikulâde Sûretinde bütün memlekete
işittiriyor. Çünki uzaktan uzağa herkes buradaki nutkunu işitmeye çalışıyor.
Değil yalnız insanlar dinliyor, belki hayvanlar da hattâ bak dağlar da onun
getirdiği emirlerini dinliyorlar ki, yerlerinden kımıldanıyorlar. Şu ağaçlar,
işaret ettiği yere gidiyorlar. Nerede istese su çıkarıyor. Hattâ parmağını da
bir âb-ı kevser memesi gibi yapar; ondan âb-ı hayat içiriyor. Bak, şu sarayın
kubbe-i âlîsinde mühim lâmba, (Hâşiye-21) onun işaretiyle, bir iken ikileşiyor.
Demek, bu memleket bütün mevcûdâtıyla Onun memuriyetini tanıyor. Onu «gaybî bir zât-ı
mu'ciz-nümânın en has ve doğru bir tercümanıdır, bir dellâl-ı saltanatı ve
tılsımının keşşâfı ve evâmirinin tebliğine emin bir elçisi» olduğunu biliyor gibi,
Onu dinleyip itaat ediyorlar. İşte bu Zâtın her söylediği sözü, etrafındaki
bütün aklı başında olanlar: «Evet, evet doğrudur» derler, tasdik ederler.
Belki şu memlekette dağlar, ağaçlar, bütün memleketleri ışıklandıran büyük nur
lâmbası, (Hâşiye-22) O Zâtın işaret ve emirlerine baş eğmesiyle, «Evet, evet her dediğin
doğrudur» derler.
İşte ey sersem arkadaş! Şu padişahın hazine-i hassasına
mahsus bin nişan taşıyan şu nuranî ve muhteşem ve pek ciddî zâtın bütün
kuvvetiyle bütün memleketin ileri gelenlerinin taht-ı tasdikinde bahsettiği bir
Zât-ı Mu'ciznümâdan ve zikrettiği evsafından ve tebliğ ettiği evâmirinde,
hiçbir vecihle hilaf ve hile bulunabilir mi! Bunda hilâf-ı hakikat kabilse; şu
sarayı, şu lâmbaları, şu Cemâati hem vücudlarını, hem hakikatlarını tekzib
etmek lâzım gelir. Eğer haddin varsa buna karşı îtiraz parmağını uzat gör,
nasıl parmağın bürhân kuvvetiyle kırılıp, senin gözüne sokulacak...
________________________
(Hâşiye-21): Mühim lâmba Kamer'dir ki, onun işaretiyle iki
parça olmuş. Yâni: Mevlânâ Câmî'nin dediği gibi; «Hiç yazı yazmayan o ümmî
zât, parmak kalemiyle sahife-i semâvîde bir elif yazmış; bir kırkı, iki elli
yapmış.» Yâni; şaktan evvel, kırk olan mime benzer;
şaktan sonra iki hilâl oldu, elliden ibaret olan iki nuna benzedi.
(Haşiye-22): Büyük bir nur lâmbası Güneş'tir ki; arzın
şarktan geri dönmesiyle yeniden Güneş'in görünmesi, kucağında Peygamber'in
(A.S.M.) yatmasıyla ikindi namazını kılmayan İmam-ı Ali (R.A.) o mu'cizeye
binaen ikindi namazını edâen kılmış.
sh: » (S: 303)
ONİKİNCİ BüRHâN
Gel, ey bir parça aklı başına gelen birader! Bütün onbir
bürhân kuvvetinde bir bürhân daha göstereceğim. İşte bak: Yukarıdan inen ve
herkes ona hayretinden veya hürmetinden Kemâl-i dikkatle bakan, şu nuranî
fermânâ (Haşiye-23) bak. O bin nişanlı Zât, onun yanına durmuş, o fermanın
mealini umuma Beyân ediyor. İşte şu fermanın üslûbları öyle bir tarzda parlıyor
ki, herkesin nazar-ı istihsanını celbediyor ve öyle ciddî, ehemmiyetli
mes'eleleri zikrediyor ki, herkes kulak vermeye mecbur oluyor. Çünki bütün bu
memleketi idare eden ve bu sarayı yapan ve bu acaibi izhar eden Zâtın
şuunatını, ef'alini, evâmirini, evsafını birer birer Beyân ediyor. O fermanın
heyet-i umumiyesinde bir turra-i âzam olduğu gibi, bak herbir satırında, herbir
cümlesinde taklid edilmez bir turra olduğu misillü, ifade ettiği mânâlar,
hakikatlar, emirler, hikmetler üstünde dahi, O zâta mahsus birer mânevî hâtem
hükmünde ona has bir tarz görünüyor.
Elhasıl: O Ferman-ı âzam, güneş gibi O Zât-ı âzam'ı
gösterir; kör olmayan görür.
İşte ey arkadaş! Aklın başına gelmiş ise, bu kadar kâfi...
Eğer bir sözün varsa, şimdi söyle. O inadçı adam cevaben dedi ki: «Ben, senin bu
bürhânlarına karşı yalnız derim: « Elhamdülillâh » inandım. Hem güneş gibi
parlak ve gündüz gibi aydın bir tarzda inandım ki: Şu memleketin tek bir
Mâlik-i ZülKemâli, şu âlemin tek bir Sahib-i Zülcelâli, şu sarayın tek bir
Sâni'-i Zülcemâli bulunduğunu kabûl ettim. Allah senden razı olsun ki, beni
eski inadımdan ve divaneliğimden kurtardın. Getirdiğin bürhânların herbirisi
tek başıyla bu hakikati göstermeye kâfi idi. Fakat herbir bürhân geldikçe daha
revnakdar, daha şirin, daha hoş, daha nuranî, daha güzel mârifet tabakaları,
tanımak perdeleri, muhabbet pencereleri açıldığı için bekledim, dinledim.»
Tevhîdin hakikât-ı uzmâsına ve «Amentü Billâh» îmanına işaret eden
hikâye-i temsiliye tamam oldu. Fazl-ı Rahman, feyz-i Kur'an, nûr-u îmân
sayesinde tevhîd-i hakikînin güneşinden, hikâye-i temsiliyyedeki oniki bürhâna
mukabil, oniki lem'a ile bir mukaddemeyi göstereceğiz.
وَ مِنَ اللَّهِ
التَّوْفِيقُ
وَ االْهِدَايَةُ
* * *
_____________________
(Haşiye-23): Nuranî ferman Kur'ana ve üstündeki turra ise
i’câzına işarettir.
sh: » (S: 304)
Yirmiikinci Sözün İkinci
Makamı
Mukaddeme
بِسْمِ اللَّهِ
الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
اَللَّهُ خَالِقُ
كُلِّ شَىْءٍ وَهُوَ
عَلَى كُلِّ شَىْءٍ
وَكِيلٌ لَهُ مَقَالِيدُ
السَّمَوَاتِ
وَ اْلاَرْضِ فَسُبْحَانَ
الَّذِى بِيَدِهِ
مَلَكُوتُ كُلِّ
شَىْءٍ وَاِلَيْهِ
تُرْجَعُونَ وَاِنْ
مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ
عِنْدَنَا خَزَآئِنُهُ
وَمَا نُنَزِّلُهُ
اِلاَّ بِقَدَرٍ
مَعْلُومٍ مَا مِنْ
دَآبَّةٍ اِلاَّ
هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا
اِنَّ رَبِّى عَلَى
صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
Erkân-ı imâniyenin
kutb-u âzamı olan îmân-ı billaha dair «Katre Risalesi»nde, şu mevcûdâtın
herbirisi, ellibeş lisanla Cenâb-ı Hakk'ın vücub-u vücûduna ve vahdâniyetine
delâlet ve şehadetlerini icmâlen Beyân etmişiz. Hem «Nokta Risalesi»nde, Cenâb-ı Hakk'ın
delâil-i vücûb ve vahdâniyetinden,
sh: » (S: 305)
herbirisi bin bürhân kuvvetinde dört bürhân-ı
küllî zikretmişiz. Hem oniki kadar arabî risâlelerimde, Cenâb-ı Hakk'ın vücub-u
vücudunu ve vahdâniyetini gösteren yüzler kat'î bürhânları zikrettiğimizden,
şimdi onlara iktifaen derin tedkikata girişmeyeceğiz. Yalnız şu Yirmi ikinci
Söz'de Risâlet-ün Nur'da icmâlen yazdığım oniki lem'ayı, îmân-ı billah
güneşinden göstermeğe çalışacağız.
BİRİNCİ LEM'A: Tevhid iki kısımdır. Meselâ: Nasılki bir
çarşıya ve bir şehre büyük bir zâtın mütenevvi malları gelse, iki çeşitle onun
malı olduğu bilinir. Biri; icmâlî, âmiyanedir ki: «Bu kadar azîm mal, ondan
başka kimsenin haddi değil ki sahib olabilsin.» Fakat böyle âmi bir
adamın nezaretinde çok hırsızlık olabilir. Parçalarına çok adamlar sahib
çıkabilir. İkinci çeşit odur ki; her denk üzerinde yazıyı okur, her bir top
üstünde turrayı tanır, herbir ilân üstünde mührünü bilir bir Sûrette «Herşey o zâtındır» der. İşte şu halde
herbir şey o zâtı mânen gösterir.
Aynen öyle de: Tevhid dahi iki çeşittir.
Biri: Tevhid-i âmi ve zâhirîdir ki, «Cenâb-ı Hak birdir,
şeriki nazîri yoktur, bu kâinat onundur.»
İkincisi: Tevhid-i hakikîdir ki, herşey üstünde sikke-i
kudretini ve hâtem-i rubûbiyetini ve nakş-ı kalemini görmekle doğrudan doğruya
herşeyden Onun nuruna karşı bir pencere açıp Onun birliğine ve her şey Onun
dest-i kudretinden çıktığına ve ulûhiyetinde ve rubûbiyetinde ve mülkünde
hiçbir vechile, hiçbir şeriki ve muini olmadığına, şuhuda yakın bir yakîn ile
tasdik edip îman getirmektir ve bir nevi huzur-u daimî elde etmektir. Biz dahi
şu Söz'de, o hâlis ve âlî tevhid-i hakikîyi gösterecek şuaları zikredeceğiz.
Birinci nükte içinde bir ihtar: Ey esbab-perest gafil!
Esbab, bir perdedir. Çünki izzet ve âzamet öyle ister. Fakat iş gören, Kudret-i
Samedâniyedir. Çünki tevhid ve celal öyle ister ve istiklali iktiza eder.
Sultan-ı Ezelî'nin memurları, saltanat-ı rubûbiyetin icraatçıları değillerdir.
Belki o saltanatın dellâllarıdırlar ve o rubûbiyetin temâşâger nâzırlarıdırlar.
Ve o memurlar, o vasıtalar; kudretin izzetini, Rubûbiyetin haşmetini izhar
içindir. Tâ umûr-u hasise ile kudretin mübaşereti görünmesin. Acz-âlûd, fakr-pişe
olan insanî bir sultan gibi, acz ve ihtiyaç için memurları şerik ittihaz etmiş
değildir. Demek esbab vaz'edilmiş, tâ aklın nazar-ı zâhirîsine karşı kudretin
izzeti muhafaza edilsin. Zira âyinenin iki veçhi gibi, herşeyin bir «mülk» ciheti var ki, âyinenin
mülevven yüzüne benzer. Muhtelif renklere ve hâlâta medâr olabilir. Biri «melekût»dur
sh: » (S: 306)
ki, âyinenin parlak
yüzüne benzer. Mülk ve zâhir veçhinde, Kudret-i Samedâniyenin izzetine ve
kemâline münafî hâlât vardır. Esbab, o hâlâta hem merci, hem medâr olmak için
vaz'edilmişler. Fakat melekûtiyet ve hakikat cânibinde, herşey şeffaftır,
güzeldir. Kudretin bizzât mübaşeretine münasibdir, izzetine münâfî değildir.
Onun için esbab sırf zâhirîdir, melekûtiyette ve hakikatte tesir-i hakikîleri yoktur.
Hem esbab-ı zâhiriyenin diğer bir hikmeti şudur ki: Haksız
şekvaları ve bâtıl itirazları Âdil-i Mutlak'a tevcih etmemek için, o şekvalara,
o itirazlara hedef olacak esbab vaz'edilmiştir. Çünki kusur onlardan çıkıyor,
onların kabiliyetsizliğinden ileri geliyor. Bu sırra bir misâl-i lâtif
Sûretinde bir temsil-i mânevî rivayet ediliyor ki: Hazret-i Azrail
Aleyhisselâm, Cenâb-ı Hakk'a demiş ki: «Kabz-ı ervah vazifesinde
Senin ibâdın benden şekva edecekler, benden küsecekler.» Cenâb-ı Hak lisan-ı
hikmetle ona demiş ki: «Seninle ibâdımın
ortasında, musibetler, hastalıklar perdesini bırakacağım. Tâ şekvaları onlara
gidip senden küsmesinler.» İşte bak, nasıl
hastalıklar perdedir; ecelde tevehhüm olunan fenalıklara mercidirler ve kabz-ı
ervahta hakikat olarak olan hikmet ve güzellik, Azrail Aleyhisselâm'ın
vazifesine mütealliktir. Öyle de: Hazret-i Azrail dahi bir perdedir. Kabz-ı
ervahta zâhiren merhametsiz görünen ve rahmetin Kemâline münasib düşmeyen Bâzı
hâlâta merci olmak için, o memuriyete bir nâzır ve Kudret-i İlahiyeye bir
perdedir. Evet izzet ve âzamet ister ki, esbab perdedâr-ı dest-i kudret ola
aklın nazarında... Tevhid ve celâl ister ki; esbab ellerini çeksinler tesir-i
hakikîden...
İKİNCİ LEM'A: Bak şu kâinat bostanına, şu zeminin bağına,
şu semânın yıldızlarla yaldızlanmış güzel yüzüne dikkat et!. Göreceksin ki, bir
Sâni'-i Zülcelâl'in, bir Fâtır-ı Zülcemâl'in, o serilmiş ve serpilmiş
masnuattan herbir masnu üstünde Hâlık-ı Küll-i Şey'e mahsus bir sikkesi ve
herbir mahluku üstünde Sâni'-i Küll-i Şey'e has bir hâtemi ve kalem-i kudretin
birer menşûru olan sahâif-i leyl ve nehar, yaz ve baharda yazılan tabakat-ı
mevcûdat üstünde taklid kabûl etmez bir turrâ-i garrâsı vardır. Şimdi o
sikkelerden, o hâtemlerden, o turralardan nümune olarak birkaçını zikredeceğiz.
Meselâ: Hesabsız sikkelerinden, hayat üzerinde koyduğu çok sikkelerinden şu
sikkeye bak ki: «Bir şeyden herşey yapar,
hem herşeyden birtek şey yapar.» Çünki: Nutfe suyundan
ve hem içilen basit bir sudan, hesabsız âza ve cihazât-ı hayvâniyeyi yapar.
İşte birşeyi
sh: » (S: 307)
herşey yapmak elbette bir Kadîr-i Mutlak'ın
işidir. Hem yenilen hadsiz taamlardan, -o taam ise hayvanî olsun, nebatî olsun-
o müteaddid maddeleri, has bir cisme Kemâl-i intizâm ile çeviren ve ondan
mahsus bir cild nesceden ve ondan basit cihazları yapan; elbette bir Kadîr-i
Küll-i Şey'dir ve Alîm-i Mutlak'tır. Evet, Hâlık-ı Mevt ve Hayat, şu destgâh-ı
dünyada, hikmetiyle hayatı öyle bir kanun-u emriye-i mu'ciz-nümâ ile idare
ediyor ki, o kanunu tatbik ve icra etmek; bütün kâinatı kabza-i tasarrufunda
tutan bir Zâta mahsustur.
İşte eğer aklın sönmemiş ise, kalbin kör olmamış ise
anlarsın ki; bir şeyi kemâl-i sühulet ve intizâmla herşey yapan ve herşeyi
kemâl-i mizan ve intizâmla san'atkârane birtek şey yapan, herşeyin Sâniine has
ve Hâlık-ı Küll-i Şey'e mahsus bir sikkedir. Meselâ görsen: Hârika-pişe bir
zât, bir dirhem pamuktan yüz top çuha ve ipek veya patiska gibi mütenevvi sâir
kumaşları o tek dirhem pamuktan nescetmekle beraber; helva, baklava gibi çok
taamları dahi ondan yapıyor. Sonra görsen ki o zât, demiri ve taşı, balı ve
yağı, suyu ve toprağı avucuna alır, bir güzel altun yapar. Elbette kat'iyen
hükmedeceksin ki o zât, öyle kendine has bir san'ata mâliktir; bütün anasır-ı
arziye, Onun emrine müsahhar ve bütün mevalid-i türabiye, Onun hükmüne bakar.
Evet hayattaki tecelli-i kudret ve hikmet, bu misâlden bin derece daha acibdir.
İşte hayat üstündeki çok sikkelerden birtek sikke...
ÜÇÜNCÜ LEM'A: Bak, şu kâinat-ı seyyalede, şu mevcûdât-ı
seyyarede cevelan eden zîhayatlara! Göreceksin ki: Bütün zîhayatlardan herbir
zîhayat üstünde Hayy-ı Kayyum'un koyduğu çok hâtemleri vardır. O hâtemlerden
bir hâtemi şudur ki: O zîhayat, meselâ şu insan, âdeta kâinatın bir misâl-i
Mûsaggarı, şecere-i hilkatin bir semeresi ve şu âlemin bir çekirdeği gibi ki,
envâ'-ı âlemin ekser nümunelerini câmi'dir. Güya o zîhayat bütün kâinattan
gâyet hassas mîzanlarla süzülmüş bir katredir. Demek, şu zîhayatı halketmek ve
ona Rab olmak, bütün kâinatı kabza-i tasarrufunda tutmak lâzımgelir.
İşte, eğer aklın evhamda boğulmamış ise anlarsın ki: Bir
kelime-i kudreti, meselâ «bal arısını» ekser eşyaya bir nevi
küçük fihriste yapmak ve bir sahifede meselâ «insanda» şu kitab-ı kâinatın
ekser mes'elelerini yazmak, hem bir noktada meselâ küçücük «incir çekirdeğinde» koca incir ağacının
proğramını dercetmek ve bir harf-
sh: » (S: 308)
de meselâ «Kalb-i beşerde» şu âlem-i kebirin
safahatında tecelli ve ihâta eden bütün Esmânın âsârını göstermek ve bir
mercimek tanesi kadar mevki tutan «Kuvve-i hâfıza-i
insâniyede» bir kütübhane kadar
yazı yazdırmak ve bütün hâdisat-ı kevniyenin mufassal fihristesini o kuvvecikte
dercetmek, elbette ve elbette Hâlık-ı Küll-i Şey'e has ve bu kâinatın Rabb-i
Zülcelâl'ine mahsus bir hâtemdir.
İşte zîhayat üstünde
olan pek çok hâtem-i Rabbanîden birtek hâtem, böyle nurunu gösterse ve onun
âyâtını şöyle okuttursa, acaba birden bütün o hâtemlere bakabilsen, görebilsen:
سُبْحَانَ مَنِ اخْتَفَى بِشِدَّةِ الظُّهُورِ demeyecek misin?
DÖRDÜNCÜ LEM'A: Bak, şu semâvatın denizinde yüzen ve şu zeminin
yüzünde serpilen rengârenk mevcûdâta ve çeşit çeşit masnuata dikkat et!
Göreceksin ki; herbiri üstünde Şems-i Ezelî'nin taklid kabûl etmez turraları
vardır. Nasıl hayatta sikkeleri, zîhayatta hâtemleri görünüyor ve bir-ikisini
gördük. İhya üstünde dahi öyle turraları vardır. Temsil, derin mânâları fehme
yakınlaştırdığından bir temsil ile şu hakikatı göstereceğiz.
Meselâ, Güneş Seyyarelerden tut tâ katrelere kadar, tâ
camın küçük parçalarına kadar ve kar'ın parlak zerreciklerine kadar şu Güneş'in
misâliyesinden ve in'ikâsından bir turrası, Güneş'e mahsus bir eser-i nurânisi
görünüyor. Şayet o hadsiz şeylerde görünen güneşçiklerini, Güneş'in cilve-i
in'ikâsı ve tecelli-i aksi olduğunu kabûl etmezsen, o vakit herbir katrede ve
ziyaya maruz herbir cam parçasında ve ışığa mukabil her şeffaf bir zerrecikte;
tabiî, hakikî bir Güneş'in vücudunu bil'asâle kabûl etmek gibi gâyet derece bir
dîvanelikle, nihayetsiz bir belâhete düşmekliğin lâzım gelir. Öyle de: Şems-i
Ezelî'nin tecelliyat-ı nuraniyesinden «İhya» yâni «Hayat vermek» cihetinde, herbir
zîhayat üstünde öyle bir turrası vardır ki; faraza bütün esbab toplansa ve
birer fâil-i muhtar kesilseler, yine o turrayı taklid edemezler. Zira herbiri
birer Mu'cize-i Kudret olan zîhayatlar, herbiri o Şems-i Ezelî'nin şuaları
hükmünde olan Esmâsının nokta-i mihrakıyesi Sûretindedir. Eğer zîhayat üstünde
görünen o nakş-ı acib-i san'atı, o nazm-ı garib-i hikmeti ve o tecelli-i sırr-ı
ehadiyeti, Zât-ı Ehad-i Samed'e verilmediği vakit; herbir zîhayatta, hattâ bir
sinekte, bir çiçekte nihayetsiz bir kudret-i fâtıra içinde saklandığını ve
herşeyi muhit bir ilim bulunduğunu
sh: » (S: 309)
ve kâinatı idare edecek bir İrade-i mutlaka
onda mevcûd olduğunu, belki Vâcib-ül Vücud'a mahsus bâki sıfatları dahi onların
içinde bulunduğunu kabûl etmek, âdeta o çiçeğin, o sineğin herbir zerresine bir
Ulûhiyet vermek gibi dalaletin en eblehçesine, hurafatın en ahmakçasına bir
derekesine düşmek lâzım gelir. Zira o şeyin zerrelerine, hususan tohum olsalar,
öyle bir vaziyet verilmiş ki; o zerre, cüz'ü olduğu zîhayata bakar, onun
nizâmına göre vaziyet alır. Belki o zîhayatın bütün nev'ine bakar gibi, o
nev'in devamına yarayacak her yerde zer'etmek ve nev'inin bayrağını dikmek için
kanatçıklarla kanatlanmak gibi bir keyfiyet alır. Belki o zîhayat alâkadar ve
muhtaç olduğu bütün mevcûdata karşı muamelâtını ve münasebat-ı rızkıyesini
devam ettirecek bir vaziyet tutuyor.
İşte eğer o zerre, bir Kadîr-i Mutlak'ın memuru olmazsa ve
nisbeti o Kadîr-i Mutlak'tan kesilse; o vakit o zerreye, herşeyi görür bir göz,
herşeye muhit bir şuur vermek lâzımdır.
Elhasıl: Nasıl şu katrelerde ve camın zerreciklerinde olan
güneşçikler ve çeşit çeşit renkler, Güneş'in cilve-i aksine ve in'ikâsının
tecellisine verilmezse, birtek Güneş'e mukabil nihayetsiz güneşleri kabûl etmek
lâzım gelir. Muhal ender muhal bir hurâfeyi kabûl etmek iktiza eder. Aynen
bunun gibi, eğer herşey Kadîr-i Mutlak'a verilmezse, birtek Allah'a mukabil
nihayetsiz belki zerrat-ı kâinat adedince ilâhları kabûl etmek gibi, yüz derece
muhal içindeki bir muhali mevcûd kabûl etmek gibi bir divanelik hezeyanına
düşmek lâzım gelir.
Elhasıl: Herbir zerreden üç pencere, Şems-i Ezelî'nin nur-u
Vahdâniyetine ve Vücub-u Vücuduna açılır.
Birinci Pencere: Herbir zerre; bir nefer gibi askerî
dairelerinin herbirinde, yâni takımında, bölüğünde, taburunda, alayında,
fırkasında, ordusunda herbirisinde bir nisbeti, o nisbete göre bir vazifesi ve
o vazifeye göre nizâmı dairesinde bir hareketi olduğu gibi...
Hem meselâ: Senin gözbebeğindeki o câmid zerrecik dahi, senin
gözünde, başında, vücudunda ve kuvve-i müvellide, kuvve-i câzibe, kuvve-i
dâfia, kuvve-i Mûsavvire gibi deveran-ı deme ve his ve harekeye hizmet eden
evride ve şerâyin ve sâir âsâblarda, hem senin nev'inde, ilâ âhir.. birer
nisbeti, birer vazifesi bulunduğunu, bilbedâhe bir Kadîr-i Ezelî'nin eser-i
sun'u ve memur-u muvazzafı ve taht-ı tedbirinde olduğunu, kör olmayan göze
gösterir.
sh: » (S: 310)
İkinci Pencere: Havadaki herbir zerre, herbir çiçeği,
herbir meyveyi ziyaret edebilir. Hem her çiçeğe, her meyveye girer işleyebilir.
Eğer herşeyi görür ve bilir bir Kadîr-i Mutlak'ın memur-u müsahharı olmasa, o
serseri zerre, bütün meyvelerin, çiçeklerin cihazatını ve yapılmasını ve ayrı
ayrı san'atlarını ve onlara giydirilen Sûretlerin terziliğini ve hıyatat-ı
kâmile-i muhita-i san'atını bilmek lâzım gelir. İşte şu zerre, bir güneş gibi
bir nur-u tevhidin şuaını gösteriyor. Ziyâyı, havaya; mâi, türâba kıyas et.
Zâten eşyanın asıl menşe'leri, şu dört maddedir: Yeni
hikmetle müvellid-ül ma, müvellid-ül humuza, karbon, azottur ki, bu anasır
evvelki unsurların eczalarıdır.
Üçüncü Pencere: Zerrelerden mürekkeb bir parça toprak,
herbir çiçekli ve meyveli nebâtatın neşv ü nemasına menşe olabilir bir kâseyi o
zerreciklerden doldursan, bütün dünyadaki her nevi çiçek ve meyveli nebâtatın
tohumcukları ki, o tohumcuklar hayvanatın nutfeleri gibi ayrı ayrı şeyler
değil, nutfeler bir su olduğu gibi, o tohumlar da karbon, azot, müvellid-ül mâ,
müvellid-ül humuzadan mürekkeb, mahiyetçe birbirinin misli, keyfiyetçe birbirinden
ayrı, yalnız kader kalemiyle sırf mânevî olarak aslının proğramı tevdi edilmiş.
İşte o tohumları nöbetle o kaseye koysak, herbiri hârika cihazatıyla, eşkâl ve
vaziyetiyle zuhur edeceğini, vuku bulmuş gibi inanırsın. Eğer o zerreler herbir
şeyin herbir hal ve vaziyetini bilen ve herşeye (ona) lâyık vücudu ve vücudun
levazımatını vermeye kadir ve kudretine nisbeten herşey kemâl-i sühuletle
müsahhar olan bir zâtın memuru ve emirber bir vazifedârı olmazlarsa, o toprağın
herbir zerresinde, ya bütün çiçekli ve meyvedârların adedince mânevî fabrikalar
ve matbaalar içinde bulunması lâzım gelir ki, o cihazatları ve eşkalleri
birbirinden uzak ve birbirinden ayrı mevcûdât-ı muhtelifeye menşe' olabilsin.
Veya bütün o mevcûdâta muhit bir ilim ve bütün onların teşkilâtına muktedir
olacak bir kudret vermek lâzımdır. Tâ bütün onların teşkilatına medâr olsun.
Demek Cenâb-ı Hak'tan nisbet kesilse, toprağın zerrâtı adedince ilahlar kabûl
edilmesi lâzım gelir. Bu ise bin defa muhal içinde muhal bir hurâfedir. Fakat
memur oldukları vakit çok kolaydır. Nasıl bir sultan-ı azîmin bir âdi neferi, o
padişahın namıyla ve onun kuvvetiyle bir memleketi hicret ettirebilir, iki
denizi birleştirebilir, bir şâhı esir edebilir. Öyle de; Ezel ve Ebed
Sultanı'nın emriyle, bir sinek bir Nemrud'u yere serer, bir karınca bir
Firavun'un sarayını harab eder,
sh: » (S: 311)
yere atar. Bir incir
çekirdeği, bir incir ağacını yüklenir.
Hem herbir zerrede, vücub ve vahdet-i Sâni'a iki şahid-i
sadık daha var. Birisi; herbir zerre, acz-i mutlakıyla beraber pek büyük ve pek
mütenevvi vazifeleri kaldırıyor ve cümûdiyeti ile beraber bir şuur-u küllî
gösteren intizâmperverane nizâm-ı umumîye tevfik-i hareket eder. Demek herbir
zerre, lisan-ı acziyle Kadîr-i Mutlak'ın vücub-u vücuduna ve nizâm-ı âlemi
gözetmesiyle vahdetine şehadet eder.