İktisad Risalesi
(İktisad ve kanaate; israf ve tebzîre dairdir.)
بِسْمِ
اللّهِ
الرّحْمنِ
الرّحِيمِ
كُلُوا
وَ اشْرَبُوا
وَ لاَ
تُسْرِفُوا
Şu Âyet-i
Kerîme, iktisada kat'î emir ve israftan nehy-i sarih suretinde gâyet mühim bir
ders-i hikmet veriyor. Şu mes'elede "Yedi Nükte" var.
BİRİNCİ
NÜKTE: Hâlik-ı Rahîm, nev-i beşere verdiği nîmetlerin mukabilinde şükür
istiyor. İsraf ise; şükre zıttır, nîmete karşı hasâretli bir istihfaftır.
İktisad ise, nîmete karşı ticaretli bir ihtiramdır. Evet iktisad hem bir şükr-ü
mânevî, hem nimetlerdeki Rahmet-i İlâhiyyeye karşı bir hürmet, hem kat'î bir
surette sebeb-i bereket, hem bedene perhiz gibi bir medâr-ı sıhhat, hem mânevî
dilencilik zilletinden kurtaracak bir sebeb-i izzet, hem nimet içindeki lezzeti
hissetmesine ve zâhiren lezzetsiz görünen nîmetlerdeki lezzeti tatmasına
kuvvetli bir sebebdir. İsraf ise, mezkûr hikmetlere muhâlif olduğundan, vahim
neticeleri vardır.
İKİNCİ
NÜKTE: Fâtır-ı Hakîm, insanın vücudunu mükemmel bir saray suretinde ve muntazam
bir şehir misalinde yaratmış. Ağızdaki kuvve-i zâikayı bir kapıcı, â'sab ve
damarları telefon ve telgraf telleri gibi (Kuvve-i zâika ile, merkez-i
vücuddaki mîde ile bir medâr-ı muha
sh: » (L:130)
bereleridir) ki: Ağıza gelen maddeyi o damarlarla
haber verir. Bedene, mîdeye lüzumu yoksa "Yasaktır!" der, dışarı
atar. Bazen da bedene menfaatı olmamakla beraber zararlı ve acı ise; hemen
dışarı atar, yüzüne tükürür.
İşte mâdem
ağızdaki kuvve-i zâika bir kapıcıdır; mîde, cesedin idaresi noktasında bir
efendi ve bir hâkimdir. O saraya veyahût o şehre gelen ve sarayın hâkimine
verilen hediyenin yüz derece kıymeti varsa, kapıcıya bahşiş nev'inden ancak beş
derecesi muvafık olur, fazla olamaz. Tâ ki; kapıcı gururlanıp, baştan çıkıp
vazifeyi unutup, fazla bahşiş veren ihtilâlcileri saray dahiline sokmasın. İşte
bu sırra binâen, şimdi iki lokma farzediyoruz. Bir lokma, peynir ve yumurta
gibi mugaddi maddeden kırk para; diğer lokma, en âlâ baklavadan on kuruş olsa..
bu iki lokma, ağıza girmeden, beden itibariyle farkları yoktur, müsâvidirler;
boğazdan geçtikten sonra, cesed beslemesinde yine müsâvidirler. Belki, bazen
kırk paralık peynir daha iyi besler. Yalnız, ağızdaki kuvve-i zâikayı okşamak
noktasında yarım dakika bir fark var. Yarım dakika hatırı için kırk paradan on
kuruşa çıkmak, ne kadar mânâsız ve zararlı bir israf olduğu kıyas edilsin.
Şimdi, saray hâkimine gelen hediye kırk para olmakla beraber, kapıcıya dokuz
defa fazla bahşiş vermek, kapıcıyı baştan çıkarır, "Hâkim benim" der.
Kim fazla bahşiş ve lezzet verse onu içeriye sokacak, ihtilâl verecek, yangın
çıkaracak, "Aman doktor gelsin, hararetimi teskin etsin, ateşimi
söndürsün." dedirmeye mecbur edecek. İşte iktisat ve kanaat, hikmet-i
İlâhiyyeye tevfik-ı harekettir. Kuvve-i zâikayı kapıcı hükmünde tutup, ona göre
bahşiş verir. İsraf ise; o hikmete zıt hareket ettiği için çabuk tokat yer,
mîdeyi karıştırır, iştiha-yı hakîkîyi kaybeder. Tenevvü-ü et'imeden gelen sun'î
bir iştiha-yı kâzibe ile yedirir, hazımsızlığa sebebiyet verir, hasta eder.
ÜÇÜNCÜ
NÜKTE: Sâbık ikinci nüktede, kuvve-i zâika kapıcıdır dedik. Evet ehl-i gaflet
ve rûhen terakki etmiyen ve şükür mesleğinde ileri gitmiyen insanlar için bir
kapıcı hükmündedir. Onun telezzüzü hatırı için israfâta ve bir dereceden on
derece fiata çıkmamak gerektir. Fakat, hakikî ehl-i şükrün ve ehl-i hakikatın
ve ehl-i kalbin kuvve-i zâikası -Altıncı Söz'deki muvâzenede beyan edildiği
gibi, kuvve-i zâikası- Rahmet-i İlâhiyenin matbahlarına bir nâzır ve bir
müfettiş hükmündedir. Ve o kuvve-i zâikada taamlar adedince mîzancıklarla nimet-i
İlâhiyyenin envaını tartmak ve tanımak; bir şükr-ü mânevî suretinde cesede,
mîdeye haber vermektir. İşte bu surette kuvve-i zâika, yalnız maddî cesede
bakmıyor. Belki kalbe, ruha, akla dahi baktığı cihetle mîdenin fevkınde hükmü
var, makamı var.
sh: » (L:131)
İsraf
etmemek şartiyle ve sırf vazife-i şükrâniyeyi yerine getirmek ve envâ-ı niam-ı
İlâhiyeyi hissedip tanımak kaydı ile ve meşrû olmak ve zillet ve dilenciliğe
vesile olmamak şartiyle, lezzetini tâkip edebilir. Ve o kuvve-i zâikayı taşıyan
lisanı, şükürde istimal etmek için leziz taamları tercih edebilir. Bu hakikata
işaret eden bir hâdise ve bir keramet-i Gavsiye:
Bir zaman
Hazret-i Gavs-ı Âzam Şeyh Geylânî'nin (K.S.) terbiyesinde, nazdar ve ihtiyâre
bir hanımın bir tek evlâdı bulunuyormuş. O muhterem ihtiyâre, gitmiş oğlunun
hücresine, bakıyor ki, oğlu bir parça kuru ve siyah ekmek yiyor. O riyazattan
zaafiyetiyle vâlidesinin şefkatini celbetmiş... Ona acımış. Sonra Hazret-i
Gavs'ın yanına şekva için gitmiş. Bakmış ki, Hazret-i Gavs kızartılmış bir
tavuk yiyor. Nazdarlığından demiş: "Ya Üstad! Benim oğlum açlıktan ölüyor.
Sen tavuk yersin!" Hazret-i Gavs tavuğa demiş: "Kum Biiznillah!"
O pişmiş tavuğun kemikleri toplanıp, tavuk olarak yemek kabından dışarı
atıldığını, mutemed ve mevsûk çok zatlardan Hazret-i Gavs gibi kerâmât-ı
harikaya mazhariyeti dünyaca meşhur bir zatın bir kerâmeti olarak mânevî
tevatürle nakledilmiş. Hazret-i Gavs demiş: "Ne vakit senin oğlun da bu
dereceye gelirse, o zaman o da tavuk yesin." İşte Hazret-i Gavs'ın bu
emrinin mânâsı şudur ki: Ne vakit senin oğlun da ruhu cesedine, kalbi nefsine,
aklı mîdesine hâkim olsa ve lezzeti şükür için istese, o vakit leziz şeyleri
yiyebilir...
DÖRDÜNCÜ
NÜKTE: "İktisad eden, maîşetçe aile belâsını çekmez" meâlinde لاَ يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ
Hadîs-i Şerîfi sırriyle: İktisad eden, maîşetçe aile zahmet ve meşakkatini çok
çekmez. Evet iktisad, kat'î bir sebeb-i bereket ve medâr-ı hüsn-ü maîşet
olduğuna o kadar kat'î deliller var ki, had ve
hesaba gelmez. Ezcümle: Ben kendi şahsımda gördüğüm ve bana hizmet ve
arkadaşlık eden zatların şehadetleriyle diyorum ki: İktisad vasıtasiyle bazen
bire on bereket gördüm ve arkadaşlarım gördüler. Hatta dokuz sene -şimdi otuz
sene- evvel benimle beraber Burdur'a nefyedilen reislerden bir kısmı, parasızlıktan
zillet ve sefalete düşmemekliğim için, zekâtlarını bana kabul ettirmeğe çok
çalıştılar. O zengin reislere dedim: "Gerçi param pek azdır; fakat
iktisadım var; kanaata alışmışım. Ben sizden daha zenginim." Mükerrer ve
musırrâne tekliflerini reddettim. Cây-ı dikkattir ki: İki sene sonra, bana
zekâtlarını teklif edenlerin bir kısmı iktisadsızlık yüzünden borçlandılar.
Lillâhilhamd onlardan yedi sene sonra, o az para iktisad bereketiyle bana kâfi
geldi; benim yüz suyumu döktürmedi, beni halklara arz-ı hâcete mecbur etmedi.
Hayatımın bir düsturu olan "nâsdan istiğna" mesleğimi bozmadı.
sh: » (L:132)
Evet
iktisad etmiyen, zillete ve mânen dilenciliğe ve sefalete düşmeğe namzeddir. Bu
zamanda isrâfâta medâr olacak para, çok pahalıdır. Mukabilinde bazen haysiyet,
nâmus rüşvet alınıyor. Bazen mukaddesat-ı dîniye mukabil alınıyor, sonra menhus
bir para veriliyor. Demek mânevî yüz lira zarar ile, maddî yüz paralık bir mal
alınır. Eğer iktisad edip hâcât-ı zaruriyeye iktisar ve ihtisar ve hasretse
اِنَّ
اللّهَ هُوَ
الرَّزَّاقُ
ذُو
الْقُوَّةِ
اْلمَتِينُ
sırriyle, وَمَا
مِنْ
دَابَّةٍ فِى
اْلاَرْضِ
اِلاَّ عَلَى
اللّهِ
رِزْقُهَا
sarahatiyle; ummadığı tarzda yaşayacak kadar rızkını bulacak. Çünki şu Âyet
taahhüd ediyor. Evet, rızk ikidir:
Biri
hakikî rızıktır ki, onunla yaşıyacak. Bu Âyetin hükmü ile o rızk, taahhüd-ü
Rabbânî altındadır. Beşerin sû-i ihtiyarı karışmazsa, o zarurî rızkı her halde
bulabilir. Ne dînini, ne nâmusunu, ne izzetini feda etmeğe mecbur olmaz.
İkincisi:
Rızk-ı mecâzîdir ki, sû-i istimâlât ile hâcât-ı gayr-ı zaruriye hâcât-ı
zaruriye hükmüne geçip, görenek belâsiyle tiryâki olup, terkedemiyor. İşte bu
rızk, Taahhüd-ü Rabbânî altında olmadığı için, bu rızkı tahsil etmek, hususan
bu zamanda çok pahalıdır. Başta izzetini feda edip, zilleti kabul etmek, bazen
alçak insanların ayaklarını öpmek kadar mânen bir dilencilik vaziyetine düşmek,
bazen hayat-ı ebediyesinin nuru olan mukaddesat-ı dîniyesini feda etmek
suretiyle o bereketsiz menhus malı alır. Hem bu fakr u zaruret zamanında, aç ve
muhtaç olanların elemlerinden ehl-i vicdana rikkat-i cinsiye vasıtasiyle gelen
teellüm; o gayr-î meşru bir surette kazandığı para ile aldığı lezzeti, vicdanı
varsa acılaştırıyor. Böyle acib bir zamanda, şüpheli mallarda, zaruret
derecesinde iktifa etmek lâzımdır. Çünki اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا
sırriyle: Haram maldan, mecburiyetle zaruret derecesini alabilir; fazlasını
alamaz. Evet muztar adam, murdar etten tok oluncaya kadar yiyemez. Belki,
ölmiyecek kadar yiyebilir. Hem, yüz aç adamın huzurunda, kemâl-i lezzet ile
fazla yenilmez.
İktisad,
sebeb-i izzet ve kemâl olduğuna delâlet eden bir vâkıa:
Bir zaman,
dünyaca sehâvetle meşhur Hâtem-i Tâî, mühim bir ziyafet veriyor. Misafirlerine
gâyet fazla hediyeler verdiği vakit, çölde gezmeye çıkıyor. Bakar ki: Bir
ihtiyar fakir adam, bir yük dikenli çalı ve gevenleri beline yüklemiş; cesedine
batıyor, kanatıyor. Hâtem ona dedi: Hâtem-i Tâî, hediyelerle beraber mühim bir
ziyafet veriyor. Sen de ora
sh: » (L:133)
ya git; beş kuruşluk çalı yüküne bedel beş yüz
kuruş alırsın." O muktesid ihtiyar demiş ki: "Ben, bu dikenli yükümü
izzetimle çekerim, kaldırırım. Hâtem-i Tâî'nin minnetini almam." Sonra,
Hâtem-i Tâî'den sormuşlar: "Sen kendinden daha civanmerd, aziz, kimi
bulmuşsun?" Demiş: "İşte o sahrada rast geldiğim o muktesid ihtiyarı
benden daha aziz, daha yüksek, daha civanmerd gördüm."
BEŞİNCİ
NÜKTE: Cenab-ı Hak kemâl-i kereminden, en fakir adama en zengin adam gibi ve
gedâya (yâni fakire) pâdişah gibi, lezzet-i nîmetini ihsas ettiriyor. Evet bir
fakirin, kuru bir parça siyah ekmekten açlık ve iktisad vasıtasiyle aldığı
lezzet, bir pâdişahın ve bir zenginin israftan gelen usanç ve iştahsızlık ile
yediği en âlâ baklavadan aldığı lezzetten daha ziyade lezzetlidir. Cây-ı
hayrettir ki, bazı müsrif ve mübezzir insanlar, böyle iktisadcıları
"hısset" ile ittiham ediyorlar. Hâşâ... İktisad, izzet ve
cömertliktir. Hısset ve zillet, ehl-i israf ve tebzirin zâhirî merdâne
keyfiyetlerinin iç yüzüdür. Bu hakikati te'yid eden, bu Risalenin te'lifi
senesinde Isparta'da hücremde cereyan eden bir vâkıa var. Şöyle ki:
Kaideme ve
düstur-u hayatıma muhalif bir surette, bir talebem iki buçuk okkaya yakın bir
balı, bana hediye kabul ettirmeye ısrar etti. Ne kadar kaidemi ileri sürdüm,
kanmadı. Bilmecbûriye, yanımdaki üç kardeşime yedirmek ve Şâban-ı Şerif ve
Ramazanda o baldan iktisad ile otuz kırk gün üç adam yesin ve getiren de sevab
kazansın ve kendileri de tatlısız kalmasın diyerek, "Alınız" dedim.
Bir okka bal da benim vardı. O üç arkadaşım, gerçi müstakim ve iktisadı takdir
edenlerdendi. Fakat her ne ise, birbirine ikram etmek ve herbiri ötekinin
nefsini okşamak ve kendi nefsine tercih etmek olan bir cihette ulvî bir haslet
ile iktisadı unuttular. Üç gecede iki buçuk okka balı bitirdiler. Ben gülerek
dedim: "Sizi, otuz kırk gün o bal ile tadlandıracaktım. Siz, otuz günü üçe
indirdiniz. Âfiyet olsun." dedim. Fakat, ben kendi o bir okka balımı
iktisad ile sarfettim. Bütün Şâban ve Ramazanda hem ben yedim, hem Lillâhilhamd
o kardeşlerimin her birisine iftar vaktinde birer kaşık (Hâşiye) verip, mühim
sevaba medâr oldu. Benim hâlimi görenler, o vaziyetimi belki hısset telâkki
etmişlerdir. Öteki kardeşlerimin üç gecelik vaziyetlerini bir civanmerdlik
telâkki edebilirler. Fakat hakikat noktasında, o zâhirî hısset altında ulvî bir
izzet ve büyük bir bereket ve yüksek bir sevab gizlendiğini gördük. Ve o
civanmerdlik ve israf altında, eğer vazgeçilmese idi, bir dilencilik ve gayrın
eline tama'kârane ve muntazırâne bakmak gibi, hıssetten çok aşağı bir hâleti
netice verir idi...
(Haşiye):
Yâni, büyükçe bir çay kaşığı iledir.
sh: » (L:134)
ALTINCI
NÜKTE: İktisad ve hıssetin çok farkı var. Tevâzu, nasılki ahlâk-ı seyyieden
olan tezellülden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. Ve
vakar, nasılki kötü hasletlerden olan tekebbürden mânen ayrı ve sureten benzer
bir haslet-i memduhadır. Öyle de:
Ahlâk-ı
âliye-i Peygamberiyyeden olan ve belki kâinattaki nizâm-ı hikmet-i İlâhiyenin
medârlarından olan iktisad ise, sefillik ve bahillik ve tama'kârlık ve hırsın
bir halitası olan hısset ile hiç münasebeti yok. Yalnız, sureten bir benzeyiş
var. Bu hakikatı teyid eden bir vâkıa:
Sahabenin
abâdile-i seb'a-yı meşhuresinden olan Abdullah İbn-i Ömer Hazretleri ki:
Halife-i Resûlullâh olan Fâruk-u Âzam Hazret-i Ömer'in (R.A.) en mühim ve büyük
mahdumu ve sahabe âlimlerinin içinde en mümtazlarından olan o zat-ı mübârek
çarşı içinde, alış-verişte, kırk paralık bir mes'eleden, iktisad için ve
ticaretin medârı olan emniyet ve istikameti muhafaza için şiddetli münakaşa
etmiş. Bir sahabe ona bakmış. Rûy-i zemînin Halife-i Zîşanı olan Hazret-i
Ömer'in mahdûmunun kırk para için münakaşasını âcib bir hısset tevehhüm ederek
o imamın arkasına düşüp, ahvâlini anlamak ister. Baktı ki Hazret-i Abdullah
hâne-i mübarekine girdi. Kapıda bir fakir adam gördü. Bir parça eğlendi;
ayrıldı, gitti. Sonra hanesinin ikinci kapısından çıktı, diğer bir fakiri orada
da gördü. Onun yanında da bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Uzaktan bakan o
sahabe merak etti. Gitti o fakirlere sordu: "İmam sizin yanınızda durdu,
ne yaptı?" Herbirisi dedi: "Bana bir altın verdi." O sahabe
dedi: "Fesübhânallah! Çarşı içinde kırk para için böyle münakaşa etsin de,
sonra hanesinde ikiyüz kuruşu kimseye sezdirmeden kemâl-i rıza-yı nefisle
versin!" diye düşündü, gitti, Hazret-i Abdullah İbn-i Ömer'i gördü. Dedi:
"Ya İmam! Bu müşkilimi hallet. Sen çarşıda böyle yaptın, hanende de şöyle
yapmışsın." Ona cevapen dedi ki: "Çarşıdaki vaziyet iktisaddan ve
kemâl-i akıldan ve alış-verişin esası ve ruhu olan emniyetin, sadâkatin
muhafazasından gelmiş bir hâlettir; hısset değildir. Hanemdeki vaziyet, kalbin
şefkatinden ve ruhun kemâlinden gelmiş bir hâlettir. Ne o hıssettir ve ne de bu
israftır."
İmam-ı
Azam, bu sırra işaret olarak لاَ
اِسْرَافَ
فِى
الْخَيْرِ
كَمَا لاَ
خَيْرَ فِى
اْلاِسْرَفِ
demiş. Yâni: "Hayırda ve ihsanda (fakat müstehak olanlara) israf olmadığı
gibi, israfta da hiçbir hayır yoktur."
YEDİNCİ
NÜKTE: İsraf, hırsı intac eder. Hırs, üç neticeyi verir.
Birincisi:
Kanaatsizliktir. Kanaatsizlik ise sa'ye, çalışmaya şevki kırar. Şükür yerine
şekva ettirir, tenbelliğe atar. Ve meşru, helâl, az malı
sh: » (L:135)
(Hâşiye) terk edip; gayr-i meşrû, külfetsiz
bir malı arar. Ve o yolda izzetini, belki haysiyetini feda eder.
Hırsın
İkinci Neticesi: Haybet ve hasârettir. Maksûdunu kaçırmak ve istiskale mâruz
kalıp, teshilât ve muâvenetten mahrum kalmaktır. Hatta اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ
yâni "Hırs, hasâret ve muvaffakıyetsizliğin sebebidir." olan darb-ı
mesele mâsadak olur. Hırs ve kanaatın tesiratı, zîhayat âleminde gâyet geniş
bir düstur ile cereyan ediyor. Ezcümle: Rızka muhtaç ağaçların fıtrî
kanaatları, onların rızkını onlara koşturduğu gibi; hayvanatın hırs ile
meşakkat ve noksaniyet içinde rızka koşmaları, hırsın büyük zararını ve
kanaatın azîm menfaatını gösterir. Hem zaîf umum yavruların lisan-ı halleriyle
kanaatleri, süt gibi lâtif bir gıdanın ummadığı bir yerden onlara akması ve
canavarların hırs ile noksan ve mülevves rızıklarına saldırması; dâvâmızı
parlak bir surette isbat ediyor. Hem semiz balıkların vaziyet-i kanaatkârânesi,
mükemmel rızıklarına medâr olması; ve tilki ve maymun gibi zeki hayvanların
hırs ile rızıkları peşinde dolaşmakla beraber kâfi derecede bulmamalarından
cılız ve zayıf kalmaları, yine hırs ne derece sebeb-i meşakkat ve kanaat ne
derece medâr-ı rahat olduğunu gösterir. Hem Yahudi milleti hırs ile, ribâ ile,
hile dolabı ile rızıklarını zilletli ve sefâletli, gayr-i meşrû ve ancak
yaşayacak kadar rızıklarını bulması.. ve sahranîşinlerin (yâni bedevîlerin)
kanaatkârane vaziyetleri, izzetle yaşaması ve kâfi rızkı bulması; yine mezkûr
dâvâmızı kat'î isbat eder. Hem çok âlimlerin (Hâşiye-1) ve ediplerin (Hâşiye-2)
zekâvetlerinin verdiği bir hırs sebebiyle fakr-ı hâle düşmeleri ve çok aptal ve
iktidarsızların, fıtrî kanaatkârâne vaziyetleri ile zenginleşmeleri kat'î bir
surette isbat eder ki: Rızk-ı helâl, acz ve iftikara göre gelir; iktidar ve
ihtiyar ile değil. Belki o rızk-ı helâl, iktidar ve ihtiyar ile mâkûsen mü
_____________________________
(Hâşiye):
İktisadsızlık yüzünden müstehlikler çoğalır, müstahsiller azalır. Herkes gözünü
hükûmet kapısına diker. O vakit hayat-ı içtimaiyenin medârı olan "san'at,
ticaret, ziraat" tenakus eder. O millet de tedenni edip sukut eder, fakir
düşer...
(Hâşiye-1):
İrân'ın âdil padişahlarından Nûşirevân-ı Âdil'in veziri, akılca meşhur âlim
olan Büzürcümehr'den (Büzürg-Mihr) sormuşlar: "Neden ulemâ, ümerâ
kapısında görünüyor da; ümerâ ulemâ kapısında görünmüyor. Halbuki; ilim,
emâretin fevkındedir?" Cevapen demiş ki: "Ulemânın ilminden, ümerânın
cehlindendir." Yâni; ümerâ, cehlinden ilmin kıymetini bilmiyorlar ki,
ulemânın kapısına gidip ilmi arasınlar. Ulemâ ise; mârifetlerinden mallarının
kıymetini dahi bildikleri için ümerâ kapısında arıyorlar. İşte Büzürcümehr,
ulemânın arasında fakr ve zilletlerine sebeb olan zekâvetlerinin neticesi
bulunan hırslarını zarif bir surette tevil ederek nâzikâne cevap vermiştir.
Husrev
(Hâşiye-2):
Bunu teyid eden bir hâdise: Fransa'da ediplere, iyi dilencilik yaptıkları için
dilencilik vesikası veriliyor.
Süleyman Rüştü
sh: » (L:136)
tenâsibdir. Çünki: Çocukların iktidar ve ihtiyarı
geldikçe rızkı azalır, uzaklaşır, sakilleşir. اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لاَ يَفْنَى
Hadîsinin sırriyle; kanaat, bir define-i hüsn-ü mâişet ve rahat-ı hayattır.
Hırs ise, bir mâden-i hasâret ve sefâlettir.
Üçüncü
Netice: Hırs ihlâsı kırar... Amel-i Uhreviyeyi zedeler. Çünki: Bir ehl-i
takvânın hırsı varsa, teveccüh-ü nâsı ister. Teveccüh-ü nâsı müraat eden,
ihlâs-ı tâmmı bulamaz. Bu netice çok ehemmiyetli, çok cây-ı dikkattir. Elhâsıl:
İsraf, kanaatsizliği intaç eder. Kanaatsizlik ise: Çalışmanın şevkini kırar,
tenbelliğe atar; hayatından şekvâ kapısını açar, mütemâdiyen şekvâ ettirir.
(Hâşiye) Hem ihlâsı kırar, riya kapısını açar. Hem izzetini kırar, dilencilik
yolunu gösterir. İktisad ise, kanaati intac eder. عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ Hadîsin sırriyle; kanaat, izzeti intac eder.
Hem sa'ye ve çalışmaya teşci eder. Şevkini ziyâdeleştirir, çalıştırır.
Çünki: Meselâ bir gün çalıştı. Akşamda
aldığı cüz'î bir ücrete kanaat sırriyle, ikinci gün yine çalışır. Müsrif ise;
kanaat etmediği için, ikinci gün daha çalışmaz. Çalışsa da şevksiz çalışır. Hem
iktisaddan gelen kanaat; şükür kapısını açar, şekva kapısını kapatır. Hayatında
daima şâkir olur. Hem kanaat vasıtasiyle insanlardan istiğna etmek cihetinde
teveccühlerini aramaz. İhlâs kapısı açılır, riya kapısı kapanır...
İktisadsızlık
ve israfın dehşetli zararlarını geniş bir dairede müşâhede ettim. Şöyle ki:
Ben, dokuz sene evvel mübârek bir şehre geldim. Kış münasebetiyle o şehrin
menâbi-i servetini göremedim. -Allah Rahmet etsin- oranın müftüsü birkaç defa
bana dedi: "Ahalimiz fakirdir." Bu söz benim rikkatime dokundu. Beş
altı sene sonraya kadar daima o şehir ahalisine acıyordum. Sekiz sene sonra
yazın yine o şehre geldim. Bağlarına baktım. Merhum müftünün sözü hatırıma geldi.
Fesübhanallah dedim, bu bağların mahsulâtı şehrin hâcetinin pek fevkındedir. Bu
şehir ahalisi pek çok zengin olmak lâzımgelir. Hayret ettim. Beni aldatmayan ve
hakikatların derkinde bir rehberim olan bir hâtıra-i hakikatla anladım:
İktisadsızlık ve israf yüzünden bereket kalkmış ki, o kadar menâbi-i servetle
beraber o merhum müftü "Ahalimiz fakirdir" diyordu. Evet zekat vermek
ve iktisad etmek, malda bittecrübe sebeb-i bereket olduğu gibi; israf etmek ile
zekât vermemek, sebeb-i ref'-i bereket olduğuna hadsiz vâkıât vardır.
________________________________
(Hâşiye):
Evet, hangi müsrif ile görüşsen şekvâlar işiteceksin. Ne kadar zengin olsa da,
yine dili şekva edecektir. En fakir, fakat kanaatkâr bir adamla görüşsen; şükür
işiteceksin.
sh: » (L:137)
İslâm
Hükemâsının Eflatunu ve hekimlerin şeyhi ve feylesofların üstadı, dâhî-i meşhur
Ebu Ali İbn-i Sinâ, yalnız tıb noktasında كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لاَتُسْرِفُوا
Âyetini şöyle tefsir etmiş. Demiş:
جَمَعْتُ
الطِّبَّ فِى
الْبَيْتَيْنِ
جَمْعًا وَ
حُسْنُ
الْقَوْلِ
فِى قَصْرِ
الْكَلاَمِ
فَقَلِّلْ
اِنْ اَكَلْتَ
وَ بَعْدَ
اَكْلٍ
تَجَنَّبْ وَ
الشِّفَاءُ
فِى
اْلاِنْهِضَامِ
وَ لَيْسَ
عَلَى النُّفُوسِ
اَشَدُّ
حَالاً مِنْ
اِدْخَالِ
الطَّعَامِ
عَلَى
الطَّعَامِ
Yâni:
"İlm-i Tıbb'ı iki satırla topluyorum. Sözün güzelliği kısalığındadır.
Yediğin vakit az ye. Yedikten sonra dört-beş saat kadar daha yeme. Şifa,
hazımdadır. Yâni, kolayca hazmedeceğin miktarı ye. Nefse ve mîdeye en ağır ve
yorucu hal, taam taam üstüne yemektir." (Hâşiye)
Cây-ı
hayret ve medâr-ı ibret bir tevâfuk: İktisad Risalesini, üçü acemi olarak
beş-altı ayrı ayrı müstensih, ayrı ayrı yerde, ayrı ayrı nüshadan yazıp
birbirinden uzak, hatları birbirinden ayrı, hiç elifleri düşünmiyerek
yazdıkları her bir nüshânın elifleri; duasız ellibir, dua ile beraber elliüçte
tevâfuk etmekle beraber; İktisad Risalesi'nin tarih-i te'lif ve istinsâhı olan
Rûmîce ellibir ve Arabî elliüç tarihinde tevâfuku ise, şübhesiz tesadüf olamaz.
İktisaddaki bereketin keramet derecesine çıktığına bir işarettir. Ve bu seneye,
"Sene-i İktisad" tesmiyesi lâyıktır.
Evet zaman
iki sene sonra bu kerâmet-i iktisâdiyeyi, İkinci Harb-i Umumiyede her taraftaki
açlık ve tahribat ve israfatla ve nev-i beşer ve herkes iktisada mecbur
olmasiyle isbat etti.
سُبْحَانَكَ
لاَ عِلْمَ
لَنَا اِلاَّ
مَا عَلَّمْتَنَا
اِنَّكَ
اَنْتَ
الْعَلِيمُ
الْحَكِيمُ
(Hâşiye):
Yâni vücuda en muzır, dört beş saat fasıla vermeden yemek yemek veyahût
telezzüz için mütenevvi yemekleri birbiri üstüne mîdeye doldurmaktır.
* * *