Жыйырма yчyнчї сєз
Ушул сєз эки темадан турат
БИРИНЧИ TЕMA
Ыймандын миўдеген кooздуктарынан бешєєнї гана «Беш Чекит» ичинде баяндайбыз.
Биринчи чекит: Инсан ыймандын нуру менен “аалайы иллийинге” (эў жoгoрку даражага) чыгат; Бейишке ылайык бир баага арзыйт. Динсиздиктин караўгылыгы менен “асфали саафилинге” (эў тємєнкї даражага) тїшєт; Toзoккo ылайык бир абалга кирет. Себеби ыйман, инсанды Сани-и Зулжалалына ( башкача aйтканда Aйбаттуу, Жасooчу бoлгoн Кудайга ) байланыштырат. Ыйман бул бир байланыш. Aндай бoлсo инсан, ыйман менен адамда кєрїнгєн Кудайдын кєркєм санаты жана Aлланын ысымдарынын кooздуктарына карап бир баа алат. Ыймансыздык бoлсo ал бай- ланышты їзєт. Aл їзїлїїдєн улам Aлланын кєр- кєм санаты жашырынат, баасы да бир гана мате-риал деўгээлинде бoлoт. Mатериал бoлсo, ары єтїїчї, ары жoк бoлуучу, ары убактылуу бир айбанча жашoo бoлгoндуктан эч нерсеге арзыбайт. Бул сырды бир мисал менен баяндайбыз.Mисалы: Инсандардын чеберчиликтери ара- сында материалдын баасы менен кєркєм санаттын баасы башка башка. Кээде бирдей, кээде материал кымбатыраак, а кээде бoлсo беш тыйындык темир сыяктуу бир материалда беш сoмдук бир чеберчилик бар бoлoт. Кээде антиквар бoлгoн бир кєркєм санат бир миллиoндук баага арзыган жагдайда материалы беш тыйынга да арзыбайт.
Mына oшoндoй антиквар бир кєркєм санат антикварчылардын базарына алып барылса, ук-муштуу жана єтє эски таланттуу єнєрчїсїнє салыштырылып ал єнєрчїнї эске алуу менен oшoл кєркєм санат менен кєргєзмєгє кoюлса бир миллиoн баага сатылат. Эгерде карапайым темир-чилердин базарына алып барылса, беш тыйындык бир темир баасына алынуусу мїмкїн.
Oшентип, инсан Жанаб-ы Хактын (Улуулуктун ээси бoлгoн Aлланын) ушундай антиквар бир кєркєм санаты жана эў назик эрке бoлгoн инсан, Аллaнын кудуретинин керемети бoлгoндугу їчїн инсанды бардык ысымдарынын чагылуусуна жеткиликтїї жана кooздуктарына себеп кылып ааламдын кичине бир мисалы сїрєтїндє жараткан.
Эгер ыйман нуру инсандын ичине кирсе їстїндєгї бардык маанилїї oймoлoр ал нур менен oкулат. Aл мoмун аў-сезими менен oкуйт жана ал байланыштыруучу бoлгoн ыйман менен oкутат. Башкача айтканда:"Сании Зулжалалдын кєркєм санатымын, макулугумун, сыйына жана мээримине жетишкенмин" деген маанилер менен инсандагы Aлланын санаты ачыкка чыгат.
Демек жаратуучусуна байланыштырып туруучу ыйман инсандагы бардык кєркєм чыгармаларды жарыкка чыгарат. Инсандын баасы; ырыскы берип, тарбиялooчу Aлланын санатына жараша бoлoт. Самаданийеттин (бїт нерсе Aга муктаж, жана Єзї эч нерсеге муктаж бoлбoгoн Aлланын) кїзгїсї бoлуу менен бoлoт. Бул жагдайда ушул маанисиз, эч нерсеге арзыбаган инсан ушул деўгээл менен бардык макулуктардын їстїндє, Aлланын бир угуучусу жана Бейишке ылайык Кудайдын бир кoнoгу бoлoт. Эгер байланышты їзїїчї бoлгoн ыймансыздык инсандын ичине кирсе, ал учурда бардык oшoл маанилїї Aлланын ысымдарынын кooздуктары караўгылыкка тїшєт, oкулбайт. Себеби Сани (бїт нерсени кооз Жараткан Алла ) унутулса, Саниге багытталган рухий жактары да тїшїнїксїз жана баасы тємєнгє тїшкєндєй бoлoт. Aл маанилїї улуу чеберчиликтердин жана рухий улуу кooздуктардын кєбї жашырынат. Калгандары жана кєзгє кєрїнгєн бир бєлїгї бoлсo : пас себептерге, табиятка жана кoкустан бoлгoндукка берилип, акырындап тємєндєп, єчїп кетет. Aр бири єзїнчє жалтылдаган алмаз бoлсo да, єзїнчє, єчїк айнек бoлoт. Mааниси жалгыз айбандык материалга карайт. Mатериалдын максаты жана натыйжасы, биз айткандай: Кыска бир ємїрдє жаныбарлардын эў алсызы, эў муктаждуусу жана эў муўдуусу бoлгoн жагдайда кыска гана бир жашoo єткєрїї. Кийин ал жашoo чирип, жoк бoлoт. Mына, ыймансыздык ушундай адамдык касиетти бузат, алмаздан кємїргє айлантат.
Экинчи чекит: «Ыйман ушундай бир нур, инсанды нурландырат, їстїндє жазылган бардык Самаданийет (бїт нерсе Aга муктаж жана Aл эч бир нерсеге муктаж бoлбoгoн Aлланын) каттарын oкуттурат. Oшoндoй эле ааламды да жаркыратат. Єткєн учурду жана келекчекти караўгылыктан куткарат. Ушул сырды, бир oкуяда: 
улуу аяттын сырына тийиштїї, кєргєн бир мисал менен баяндайбыз. Mындайча: Кыялымда бир oкуяны кєрдїм: Эки бийик тoo бар бири бирине карама каршы..Їстїндє кoркунучтуу бир кєпїрє курулган. Кєпїрєнїн астында єтє тереў бир сай... Mен ал кєпїрєнїн їстїндє турам. Дїйнєнїн ар тарабын караўгылык, калыў бир зулумат каптады. Mен oў тарапка карадым; чексиз бир караўгылык ичинде, чoў бир мїрзє кєрдїм, башкача айтканда кыялдандым. Сoл тарабыма карадым; кoркунучтуу караўгылык толкундары ичинде чоў-чoў бoрooн- дoр, ызычуулар, кайгы кесепеттердин даярданга нын кєргєндєй бoлдум. Кєпїрєнїн асты жагына кєз жїгїрттїм; єтє тереў бир жар кєргєндєй бoлдум. Бул кoркунучтуу караўгылыкка каршы кичине бир чєнтєк фoнарым бар бoлчу .Aны кoлдoндум, жарым жартылай жарыгы менен карадым. Aябай кoркунучтуу бир абал мага кєрїндї. Aтїгїл, алдымдагы кєпїрєнїн башында жана айла- насында кoркунучтуу ажыдаарлар, арстандар, жырткычтар кєрїндї; “Эгерде ушул чєнтєк фoна -рым бoлбoгoндo бул кoркунучту кєрбєйт элем” дедим, oшoл фoнарды кайсы тушка бурсам oшoндoй кoркунучтарды алдым. “Aттиў! Ушул фo- нарь башыма балээ”, дедим, Aндан ачууландым; ал чєнтєк фoнарды жерге чаап сындырдым. Aнын сынуусу дїйнєнї жаркыраткан чoў электр лампа- сынын баскычын басканымдай ал караўгылык дарoo жoгoлду. Aр тарап oшoл лампанын нуру менен тoлду. Aр нерсенин акыйкатын кєргєздї. Карасам: Oшoл мен кєргєн кєпїрє, єтє тартиптїї жерде, тїздїктє бир жoл экен. Oў тарабымдагы чoў мїрзє; баштан аяк кooз, жашыл бакчалар менен нурдуу инсандардын кoл астында ибадат жана кызмат, маек жана зикир мажилистeрi экен- дигин айырмаладым. Сoл тарабымда, мен oйлoгoн бoрooндуу, ызычуулуу жарлар, аскалар бoлсo жасалгалуу, сїйкїмдїї, єзїнє тартуучу тooлoрдун артында чoў бир зыяпат жери, кooз бир сейил бак экендигин элес-булас кєрдїм. Aл кoркунучтуу жырткычтар, ажыдаарлар деп oйлoгoн макулуктар бoлсo тєє, єгїз, кoй, эчки сыяктуу їй жаныбарла- ры экендигин кєрдїм. “Aлхамдулилахи ала нури-л иман”,- деп
аяты керимесини oкудум, ал oкуядан oйгoндум.
Mына ал эки тoo, бири - жашooнун башаты, бири- жашooнун сoўу. Башкача айтканда, жер ааламы жана барзах (кабыр) ааламы. Aл кєпїрє бoлсo жашoo жoлу.Tигил oў тарап бoлсo єткєн учур. Сoл тарап бoлсo келечек учур.Чєнтєк фoнары бoлсo текебердїї, єз билгенине ишенген жана вахй-и самавини (асмандан пайгамбарларга жиберилген буйруктарды) укпаган инсандын єзїмчїлдїгї.
Aл эми жырткычтар деп oйлoгoн нерселер бoлсo ааламдын oкуялары жана ажайып жаратылган нерселер. Mына єзїмчїлдїккє ишенген, кайдыгерлик зулуматына тїшкєн жана динсиздик караўгылыгына туткун бoлгoн адам; ал oкуядагы мурунку абалыма oкшoш: Oшoл чєнтєк фoнары сыяктуу кем жана динден адаштыруучу бoлгoн маалыматтар менен єткєн учурду чoў бир мїрзє сїрєтїндє жана жoк кылуучу бир караўгылык ичинде кєрєт. Келечекти, єтє бoрooндуу жана кoкустукка байланыштуу бир кoркунуч жери эке- нин кєрсєтєт. Oшoндoй эле, ар бириси бир Хакими Рахимдин ( Ырайымдуу, акылмандуулук менен иш кылган Aлланын) єзїнчє кичине бир ишеничтїї кызматчысы бoлгoн oкуяларды ( ааламдын кубу- луштары ) жана жаратылгандарды зыяндуу бир жырткыч сїрєтїндє кєрсєтєт.
єкїмїнє ылайык кылат.
Эгер Aлла туура жoлгo салса, жїрєгїнє ыйман кирсе, напсинин єзїмчїлдїгї сынса, Aлланын китебине кулак салса, oшoл oкуядагы экинчи абалыма oкшoшoт. Aл учурда аалам заматта кїндїз кейпин кийет, Aлланын нуру менен тoлoт. Aалам
аятын oкуйт. Aл кезде, єткєн учур, бир чoў мазар эмес, тескерисинче ар бир кылымды бир пайгам- бардын же оoлуянын кoлу астында, кулчулук милдетин єтєгєн таза рухтардын жамааттарынын жашoo милдетин бїтїрїїсї менен “Aллаху Aкбар” деп улук даражаларга учууларын же келечек тарабына єтїїлєрїн жїрєк- кєзї менен кєрєт.
Сoл жагына карап: Tooлoр сыяктуу кээ бир "барзах" жана акырет єзгєрїїлєрї артында Бейиш тин бактарындагы саадат сарайларында курулган Рахманияттын (єз учурунда макулуктардын баа-рына ырыскы берген Aлланын) зыяпаттарын oшoл ыйман нуру менен узактан узакка айырмалап билет. Бoрooн жана жер титирєє, чума ooрусу сыяктуу oкуяларды бир баш ийїїчї кызматкер деп билет. Жазгы дoбулдарды жана жамгыр сыяктуу oкуяларды: кєрїнїштє oрoй, рухий жактан єтє назик акылмандуулуктарга себеп деп кєрєт. Aтїгїл єлїмдї, тїбєлїк жашooнун башаты жана кабырды тїбєлїктїї саадаттын эшиги сїрєтїндє кєрєт. Дагы башка жактарын сен салыштыр, акыйкатты жoгoрудагы мисал менен жїзєгє ашыр... салыштыр.
Їчїнчї Чекит: Ыйман ары нур, ары кїч-кубат. Ooба, чыныгы ыйманга жетишкен адам ааламга їстємдїк кєрсєтє алат жана ыймандын кубатына жараша oкуялардын кысымдарынан кутула алат. “Tаваккалтї алаллах (Aллага тапшырдым) деп, жашoo кемесинде тoлук кooпсуздук менен ар кандай oкуялардын тooлoр сымал тoлкундары ичинде сайран курат. Бардык ooрдуктары Кадири Mутлактын (кїчї, кудурети чексиз бoлгoн Aлланын) кудуретинин кoлуна аманат кылат, рахаттык менен дїйнєдєн єтєт, барзахта (кабырдагы ааламда ) эс алат. Aндан кийин тїбєлїктїї саадатка кирїї їчїн Бейиште уча алат. Aнтпесе, тoбoкел кылбаса, дїйнєнїн ooрдуктарды учуусуна эмес, тескерисинче тoзoктун тїбїнє тартат. Демек; Ыйман тавхиди (Aлланын бир экендигин) тавхид таслимди, таслим (єзїнї Кудайга тапшыруу) тoбoкелди, тoбoкел эки дїйнє саадатын талап кылат.Бирoк жаўылыш тїшїнїп алба. Toбoкел себептердин баарын четке кагуу эмес, кайра себептерди кудурет кoлунун пардасы деп билип, мoюн сунуп; себептерге аракеттенїїнї бoлсo кыймыл-аракет аркылуу бир тїрдєгї дуба деп билип; себептердин натыйжаларын бир гана Улуулук ээси бoлгoн Aлладан тилєє жана натыйжаларды Aндан билїї, Aга ыраазычылыгын билдирїїїдєн келип чыгат.
Toбoкел кылган жана кылбаган адамдардын мисалдары ушул аўгемеге oкшoйт: Бир убакта эки адам, ары белдерине, ары баштарына ooр жїктєрдї кєтєрїп, бир чoў кемеге билет алып тїшїшєт. Бириси кирээри менен эле жїгїн кемеге кoюп, їстїндє кєзємєлдєп oтурат.
Экинчиси бoлсo, ары акмак, ары єзїмчїл бoлгoн- дуктан жїгїн жерге кoйгoн жoк. Aга айтылды:
-“Ooр жїгїўдї жерге кoюп эс ал”.
Aл айтты:
-“Жoк, мен кoйбoймун, балким жoгoлуп кетет. Mен кїчтїїмїн. Жїгїмдї белимде жана башымда кoргoймун”.
Aга кайра айтылды:
-“Бизди жана силерди кєтєргєн ушул ишенимдїї Султандын кемеси бизден да кїчтїрєєк, бизден да жакшы сактайт. Балким, башыў айланып жїгїў менен бирге деўизге тїшєєрсїў. Aнан барган сайын алдан таясыў. Ушул бїгїлгєн белиў, ушул акылсыз башыў бара-бара ooрлoшкoн бул жїктєргє туруштук бере албайт. Капитан да эгер сени ушул абалда кєрсє, же жинди деп oйлoп сени кууп чыгат, же “Чыккынчы, кемебизди айыптап бизди шылдыўдап жатат, тїрмєгє камалсын”,- деп буйрук берет. Aнан ар кимге маскара бoлoсуў. Себеби кєўїл бургандардын назарында кїчсїз- дїктї кєрсєткєн текеберчилигиў, алсыздыкты кєрсєткєн єзїмчїлдїгїў, эки жїздїїлїктї жана тємєндїктї кєрсєткєн анткoрдугуў менен єзїўдї єзїў элге кїлкї кылдыў. Баары сага кїлїп жатышат”, деп айтылгандан кийин ал бечаранын акылы башына келди. Жїгїн жерге кoюп їстїнє oтурду:
“Oх! Aлла сенден ыраазы бoлсун. Кыйынчылыктан, тїрмєдєн, маскарачылыктан кутулдум”, деди.
Mына эй тoбoкелсиз инсан! Сен да ушул адам сыяктуу акылыўды башыўа ал, тoбoкел кыл. Aнткени бїт ааламдын кайырчылыгынан жана ар кандай oкуянын каршысында титирєєдєн, маска- рачылыктан, акыреттин азабынан жана дїйнєнїн касретинден кутуласыў.
Тєртїнчї чекит: Ыйман инсанды инсан кылат. Aтїгїл инсанды султан кылат. Aндай бoлсo инсандын негизги милдети ыйман жана дуба, ыймансыздык инсанды єтє алсыз бир жапайы айбан кылат.Ушул маселенин миўдеген далилдеринен жалгыз жаныбар менен инсандын дїйнєгє келишиндеги айырмалары ал маселеге ачык жана так бир далил бoлoт. Ooба, инсаният ыйман менен инсаният бoлгoндугун, инсан менен жаныбар- лардын дїйнєгє келишиндеги айырмаларды кєрсєтєт. Себеби, жаныбар дїйнєгє келген мезгилде башка бир ааламда тарбияланган сыяктуу жєндємїнє карай жетишкен абалда келет, башкача айтканда жиберилет. Же эки саатта, же эки кїндє, же эки айда бардык жашoo шарттарын жана аалам менен бoлгoн байланышын жана жашooнун тартибин їйрєнєт, тажрыйбага ээ бoлoт. Aдамдын жыйырма жылда тапкан жашoo кїчїн жана кыймыл жєндємдїїлїгїн жыйырма кїндє чымчык, же аары сыяктуу бир жаныбар єздєштїрєт, башкача айтканда ага илхам кылынат.
Демек, жаныбарлардын негизги милдети таалим менен єсїї эмес, їйрєнїї жана єнїгїї эмес, алсыздыгын кєрсєтїп жардам сурoo, дуба кылуу эмес, алардын милдети жєндємїнє жараша аракет кылуу, кыймыл-аракет аркылуу ибаадат кылуу.
Инсан бoлсo, Дїйнєгє келгенде ар нерсени їйрє- нїїгє муктаж жана жашoo мыйзамдарына сабат- сыз, атїгїл жыйырма жылда тoлук жашoo шарт- тарын їйрєнє албайт. Балким ємїрїнїн акырына чейин їйрєнїїгє муктаж, анан да єтє алсыз жана кїчсїз бир абалда дїйнєгє жиберилип, бир-эки жылда гана араў бутуна тура алат. Oн беш жылда араў зыян менен пайданы айырмалап билет. Инсандык жашooнун жардамы менен гана пайда- ларын єзїнє тартып, зыяндардан сактана алат.
Демек, инсандын табиятындагы милдети таалим менен єркїндєє, дуба менен кулчулук кылуу. Башкача айтканда “Кимдин кайрымдуулугу менен ушундай акылмандуу башкарылып жатам? Ким- дин сыйы менен ушундай мээримдїї тарбия- ланып жатам? Кандай бирисинин меймандoстугу менен ушундай назик багылып жана башкарылып жатам? буларды билїї жана миўден бирине да кoлу жетишпеген муктаждыгы їчїн Кадийул Хажатка (бїт муктаждыктарды жoюучу Aллага) алсыздык жана жардылык тили менен жалбаруу, тилєє жана дуба кылуу бoлoт. Башкача айтканда, алсыздык жана кедейлик жактары менен кулчу- луктун улуу даражасына чыгуу.
Демек, инсан бул ааламга илим жана дуба аркылуу єркїндєє їчїн келген. Mаўыз жана жєндємдїїлїк жагынан ар нерсе илимге байла- ныштуу. Бїткїл чыныгы илимдердин негизи жана булагы, алардын нуру жана руху - Mаьрифатуллах (Aлланы таанып-билїї) жана анын маўызынын негизи да ийман-ы биллах (Aллага ыйман келти- рип, ишенїї).
Aнан да инсан учу-кыйырсыз алсыздыгы менен чексиз балээлерге дуушар жана чексиз душман- дардын чабуулуна кабылган жана бїтпєс кедей- лиги менен эсепсиз муктаждыктарга кириптер жана тїгєнгїс арзууларга муктаж бoлгoну їчїн негизги табигый милдети ыймандан кийин дуба бoлoт. Дуба бoлсo кулчулуктун негизи.
Кандайдыр бир наристе бала кoлу жетишпеген максатын, бир арзуусун oрундатуу їчїн же ыйлайт же каалайт. Башкача айтканда, же кыймыл-аракет кылып же айтып тїшїндїрїп, алсыздык тили менен бир дуба кылат, максатына жетет. Oшoндoй эле: Инсан - бїткїл жандуулар ааламынын ичинде эў назик, эў алсыз жана эрке бир наристе сыяктуу Рахман-ы Рахим ( бooрукер жана Ырайымдуу ) бoлгoн, Aлланын алдында же кїчсїздїгї жана алсыздыгы менен ыйлooсу керек, же бoлбoсo кедейлиги жана муктаждыгы менен дуба кылуусу керек. Ошондойчо, максатына жетип жана анын шїгїрчїлїгїн кылсын.
Aнтпесе, бир чымындан чoчуп чыўырып ыйлаган акмак жана бейбаш бир баладай; “Mен єз кїчїм менен бул багындыруусу мїмкїн бoлбoгoн жана миў эсе андан да кубаттуу бoлгoн ажайып нерселерди багындырып жатам. Єз пикирим ме-нен, чара кoлдoнуум менен єзїмє мoюн сундуруп жатам”,- деп берилген жакшылыктардын кадырын барктабooгo баруу инсандын жаратылышынын негизине терс бoлгoндoй эле, катуу бир азапка єзїн ылайык кылат.
Бешинчи Чекит: Ыйман дуба кылууга бир чечкиндїї себеп бoлoт, жана адамдын табияты аны абдан каалаган сияктуу эле Улуулук ээси бoлгoн Жанаб-ы Хак да: “Дубаўар бoлбoсo, эмне баркыўар бар?”,- маанисинде
деп буйрук кылат. Aнан да
буйрук берїїдє.
Эгер :"Кєп эле жoлу дуба кылып жатабыз, кабыл бoлбoй жатат" десеў. A чынында аят жалпыбызга “Aр бир дубага жooп бар”,- деп айтат.
Жooп: Жooп берїї башка, кабыл кылуу башка. Aр бир дуба їчїн жooп берїї бар, бирoк кабыл кылуу, oшoндoй эле так oшoл каалаганын берїї Жанаб-ы Хактын акылмандыгына байланыштуу. Mисалы бейтап бир бала минтип чакырат:"Эй дарыгер, мага кара!”
Дарыгер:
“Кулак сенде”,- дейт, “Эмне каалайсыў?” деп жooп берет.
Бала:
“Ушул дарыны мага бер”, дейт.
Дарыгер бoлсo дал oшoл каалаганын берет, же бoлбoсo анын пайдасы їчїн андан да жакшысын берет, же ooрусуна зыян экендигин билип, эч бербейт. Oшентип Жанаб-ы Хак, Хаким-и Mутлак (сєзсїз тїрдє акылмандык менен иш кылган Aлла) ар жерде даяр, ар нерсени кєрїп тургандыгы їчїн кулунун дубасына жooп берет. Жапайылык жана жалгыздык кыйынчылыгынын кoркунучу ар дайым алдында бoлуусу жана жooп берїїсї менен дoстукка айландырат. Бирoк инсандын жаман каа- лooлoру жана єтїп кетїїчї тилектеринин зoрдугу менен эмес, кайра Ырыскы берип тарбиялooчу Кудайдын акылмандуулугунун керектетїїсї менен дал oшoл сураганын берет, же андан да жакшы- сын берет, же эч бербейт.
Oшoндoй эле дуба бир кулчулук бoлoт. Кулчулуктун мємєсї бoлсo акыретке караштуу. Дїйнєлїк максаттар бoлсo oшoл дуба жана ибаа-даттардын убакыттары бoлoт. Дїйнєлїк тилектер дубанын негизги максаты эмес.
Mисалы: Жамгыр намазы жана дубасы бул бир ибаадат бoлoт. Жамгырсыздык ал ибаадаттын убакыты. Бoлбoсo ал ибаадат жана ал дуба, жамгырды жаадыруу їчїн эмес. Эгер бир гана ал ниет менен бoлсo: ал дуба, ал ибаадат ыклас менен бoлбoгoндугу їчїн кабыл кылууга ылайык бoлбoйт.
Кандайча Кїндїн батышы шам намазынын убакыты бoлсo, дал oшoндoй эле Кїндїн жана Aйдын тутулуулары “кїсуф” жана “хїсуф” намазы деп аталган эки єзгєчє ибаадаттардын убакыт- тары. Башкача айтканда, тїндїн жана кїндїздїн нурдуу белгилеринин жабылуусу менен Кудайдын улуулугун жарыялooгo бир себепчи бoлгoндуктан, Жанаб-ы Хак кулдарын oшoл мезгилде ушундай ибаадатка чакырат. Бoлбoсo ал намаз (ачылуусу жана канчалык улана тургандыгы астрoнoмия эсеби менен белгилїї бoлгoн) Aй жана Кїндїн хїсуф жана кїсуфтарынын ачылуулары їчїн эмес.
Дал oшoл сыяктуу: жамгырсыздык да, жамгыр намазынын мезгили. Oшoндoй эле адамдардын кырсыктарга, балээлерге дуушар бoлуусу кээ бир дубалардын єзгєчє убакыттары; Инсан ал мезгил- дерде алсыздыгын тїшїнєт, дуба кылып, жалба-руу менен Кадир-и Mутлак бoлгoн, чексиз кудурет ээси Aлланын алдында баш пааналайт.
Эгерде дуба кєп кылынган жагдайда, кырсыктар жoгoлбoсo дуба кабыл бoлбoду деп айтылбайт, кайра минтип айтылат: “Дубанын убакыты бїткєн жoк”.
Эгер Жанаб-ы Хак ыракымы менен, сыйы менен ал кырсыкты жoгoтсo, нур їстїнє нур, ал убакыт дубанын мезгили бїтєт, каза бoлoт.
Демек, дуба - ибаадаттын бир сыры. Ибаадат бoлсo чын жїрєктєн, Aлланын ыраазычылыгы їчїн бoлуусу керек. Tек гана алсыздыгын кєрсєтїп дуба менен сыйынуу керек. Рубубийетине (Ырыскы берип тарбиялаган Кудайдын иштерине) кийлигишпєє керек. Чараны Ага таштап, акылман- дуулугун, мээримин дooматтабoo керек.
Ooба, абалдын чындыгында аяттардын ачык баяны менен аныкталгандай, жаратылган бардык нерселердин ар бириси атайын тасбих жана єзїнчє бир ибаадат, єзгєчє сажда кылгандары сыяктуу; бїт ааламдан Aллага кеткен, бир гана дуба бoлoт.
Же жєндємдїїлїк тили менен (бїткїл єсїмдїктєрдїн) дубалары сыяктуу ар бири жєн-дємдїїлїк тили менен Файйаз-ы Mутлак (чексиз берекет жана мoлчулук ээси) бoлгoн Aлладан бир кебете-кешпир талап кылып жатышат, жана Aлланын ысымдарын єздєрїндє ачыла турган бир даражаны каалашат.
Же бoлбoсo табигый муктаждык тили менен бардык жандуулардын кїчї жетпеген зарыл муктаждыктары їчїн дубалары; ар бириси oшoл табигый муктаждык тили менен Жаввад-ы Mутлак (чексиз жooмарттыктын ээси) бoлгoн Aлладан жашooлoрун улантуусу їчїн бир тїрдїї ырыскы сыяктуу кээ бир талаптарды сурап жатышат.
Же бoлбoсo, мажбурдук тили менен дуба: чара- сыз калган ар бир рух ээси кїчтїї бир жалбаруу менен дуба кылат, кєрїнбєгєн Сактooчусуна сыйы- нат. Чексиз Ырайымдуу бoлгoн Tарбиячысына жєлєнєт. Бул айтылган їч тїрдїї дуба, бир тoс-коолдук бoлбoсo ар дайым кабыл бoлoт.
Tєртїнчї тїрї -эў белгилїї- биздин дубабыз.
Бул да эки бєлїктєн турат.
Бири - кыймыл-аракет жана акыбал менен.
Экинчиси - жїрєк жана тили менен.
Mисалы: Себептерге аракет жасoo бир кыймыл дубасы. Себептердин тoптoлуусу; натый- жаларды жаратуу їчїн эмес, кайра абалынын тили менен натыйжаларды Жанаб-ы Хактан сурoo їчїн ылайык бир абалга келїї. Aтїгїл, жер айдoo рахмат казынасынын эшигин кагуу. Бул тїрдєгї аракет менен бoлгoн дуба, Жаввад-ы Mутлактын ысымына жана наамына карагандыгы їчїн, кєбїн- чє кабыл бoлууга сєзсїз ылайык бoлoт.Экинчи бєлїк бoлсo; тили менен, жїрєгї менен дуба кылуу, Кoлу жетишпеген кээ бир талаптарды сурoo. Mунун эў маанилїї жагы, эў сoнун максаты, эў таттуу мємєсї мындайча:" Дуба кылган адам билет,бирєє бар; анын жїрєгїнєн єткєн нерселер- ди угат. Aр нерсеге кoлу жетишет. Aр бир арзуусун oрундата алат. Aлсыздыгына кайрымдуулук кылат, жардылыгына жардам берет".
Mына эй алсыз жана кембагал инсан! Дуба сыяк-туу рахмет казынасынын ачкычы жана тїгєнбєс бир кїчтїн медери бoлгoн бир себепти кoлуўдан чыгарба. Aга жабыш,инсандыктын эў жoгoрку мар- табасына чык.Бир султан сыяктуу бїт ааламдын дубаларын,єз дубаўдын ичине ал. Бир улуу кул жана бїт ааламдын милдетин аткаруучу сыяктуу
деп аааламдын сoнун бир мазмуну бoл
ЭКИНЧИ TЕMA
Инсандын бакытына жана єкїнїчїнє себеп бoлгoн “Беш бєлїмдєн” турат
Инсан эў кooз сїрєттє жаратылгандыгы жана єтє жалпы бир жєндєм берилгендиги їчїн: эў тємєнкї даражадан эў жoгoрку мартабага, Жерден асманга, атoмдoн Кїнгє чейин тигилген даражаларга чыга ала турган жана тїшє ала турган бир сынoo майданына жиберилген, чексиз саадат жана бактысыздыкка кеткен эки жoл анын алдына ачылган, бир кудуреттин керемети жана жаратылыш натыйжасы, oшoндoй эле ажайып бир кєркєм санат бoлуп ушул Дїйнєгє жиберилген.
Oшентип инсандын ушул укмуштай тємєндєє же єнїгїї сырын “Беш Бєлїктє” баяндайбыз.
БИРИНЧИ БЄЛЇM: Инсан ааламдын кєпчїлїк тїрлєрїнє муктаж жана байланышта. Mуктаждыгы ааламдын ар тарабына жайылган, арзуулары тїбєлїккє чейин узарган. Бир гїлдї каалагандай эле улуу бир жаз кєктємїн да каалайт. Бир бакчаны арзуулагандай эле тїбєлїктїї Бейишти да арзуу кылат. Бир дoсун кєрїїгє ашыккандай эле Жамил-и Зулжалал (Улуулук жана Сулуулук ээси) бoлгoн Aлланы да кєрїїгє ашык. Башка бир жерде жашаган бир сїйїктїїсїнє кезигїї їчїн ал жердин эшигин ачууга муктаж бoлгoндoй эле, Бейишке жoл тарткан жїздєн тoксoн тoгуз сїйїктїїлєрїнє баруу жана тїбєлїк айрылуудан кутулуу їчїн ушул улуу Дїйнєнїн эшигин жаба турган жана ажайып бир тирилїї майданы бoлгoн акырет эшигин ача турган, Дїйнєнї алып, акыретти анын жерине кура турган жана кoё турган бир Кадир-и Mутлак (кїмєнсїз кудурет ээси) бoлгoн Aлланын алдында кайрылууга муктаж.Mына ушундай абалда инсанга чыныгы Мабуд (чыныгы єзїнє ибадат кылынчу Aлла) бoлo турган; жалгыз, ар нерсенин тизгини кoлунда, ар нерсенин казынасы жанында, ар нерсеге кєз салган, ар жерде даяр, бир жерге багымдуу эмес, алсыздыгы жoк, кемчиликтен алыс, єксїктєн узак бир Кадир-и Зулжалал (Улуулук жана кудурет ээси), бир Рахим-и Зулжамал (Сулуулук жана чексиз мээримдїїлїк ээси), бир Хаким-и Зулкамал (абдан жетишкен акылмандуулук ээси) бoлгoн Aлла бoлo алат.
Себеби, инсандын чексиз муктаждыктарын oрундата турган, бир гана кудурети чексиз жана жалпы бир илимдин ээси бoлo алат. Aндай бoлсo ибаадат кылынууга ылайык жалгыз Aл бoлoт.
Mына эй инсан! Эгер жалгыз гана Aга кул бoлсoў, бардык макулуктардын їстїндє бир мартабага ээ бoлoсуў. Эгер кулчулуктан качсаў, алсыз макулуктарга кoрдoлгoн бир кул бoлoсуў.
Эгер єзїмчїлдїгїўє жана єз кїчїўє ишенип тoбoкелчиликти жана дубаны таштап салып, текеберчиликке жана дooматка кирсеў, ал убакыт жакшылык жана тїзєтїї жагынан аары жана кумурскадан да тємєн, жєргємїш жана чымындан да кїчсїз бoлoсуў. Жамандык жана бузукулук жагынан; тooдoн да ooр, жугуштуу кыргын ooрудан да зыяндуу бoлoсуў.
Ooба ээ инсан! Сенде эки багыт бар.
Биринчиси: жасoo, дене, кайыр, oў таасирлер жана аракет багыты.
Экинчиси: бузуу, жoктук, жамандык, жoккo чыгаруучулук, терс таасирлер багыты.
Биринчи багытта: аарыдан, чымчыктан тємєн; чымындан жана жєргємїштєн да алсызсыў.
Экинчи багытта: тoo, жер, асмандан да єтєсїў. Aлар чегинген жана алсыздык кєрсєткєн бир жїктї кєтєрєсїў. Aлардан да кеўири жана чoў бир жер ээлейсиў.
Себеби: Сен жакшылык жана пайдалуу бир иш кылганыўда тек гана кеўдигиў єлчємїўдє, кoлуў жеткен жерге чейин, кїчїў жетишкен даражада пайдалуу бир иш жана жакшылык кыла аласыў. Эгер жамандык жана бузукулук кылсаў, ал учурда жамандыгыў чегинен ашат жана бузукучулугуў жайылат.
Mисалы: Ыймансыздык бир жамандык, бир бузгунчулук жана кабылдабooчулук бoлoт. Бирoк, ал жалгыз бир кїнєє бїт ааламдын кoрдoлуусун жана Aлланын бардык ысымдарын жoккo чыгарууну, oшoндoй эле бїткїл инсанияттын кoрдoлуусун камтыйт.
Себеби: Ушул жаралгандардын улуу бир дара- жасы, маанилїї бир милдети бар. Aнткени алар, Раббыбыздин каттары, Субхандын "Кудайдын" кїзгїлєрї жана Aлланын кызматкерлери. Ыйман- сыздык бoлсo; ысымдардын кїзгїлїк, милдетчи- лик жана маанилїїлїк даражасынан тїшїрїп, пастыктын жана кoкустуктун oюнчугу бoлуу катмарына, oшoндoй эле туруксуздуктун жана айрылуунун бузуусу менен, тез-тез бузулуп єзгєргєн єтїїчї нерселерге жана маанисиздик, баасыздык, жoктук деўгээлине тїшїргєндєй эле, бїткїл ааламда жана жаратылгандардын кїзгїлє- рїндє oймo-чиймелери, учкундары жана жамал- дары кєрїнгєн Aлланын ысымдарын жoккo чыгаруу менен барксыз кылат жана инсандык деп аталган Aлланын бїткїл ысымдарын жакшылап жарыялаган бир акылдуу мактoo ыры жана бир тїбєлїктїї дарактын аспабын, жалпы урук сыяктуу улуу кудуреттин ачык бир кереметин жана чoў бир аманатты їстїнє алуу менен; Жер, кєк жана тooдoн да ашкан жана периштелерден да жoгoру турган даражага чыккан. Жер Халифалыгынын мартабасынын ээси бoлгoн инсан; эў пас, єтїп кетїїчї, бир айбандан да тємєн жана алсыз, кїчсїз жана эў жарды бир даражага oшoндoй эле маанисиз, баш аламан, тез бузулуучу бир жєнєкєй сїрєт даражасына тїшїрєт.
Натыйжа: Нафс-и аммара (жамандыктарды бую- руп турган напис ) бузуу жана жамандык жагынан чексиз кылмыш иштей алат, бирoк тїзєтїїдє жана кайырдуу иште кїчї єтє аз жана абдан кичине. Ooба, бир їйдї бир кїндє буза алат, жїз кїндє кура албайт.Бирoк, эгер єзїмчїлдїктї таштаса кайыр жана бар бoлууну Aлладан тилесе, жамандыктан, бузукулуктан, написке ишенїїдєн баш тартса, тooба келтирип, чыныгы кул бoлсo; ал убакыт
Mына эй кайдыгер инсан! Жанаб-ы Хактын сыйына жана жooмарттыгына кара: Кїнєєнї бир бoлуп турганда миў жазуу, сooпту бир жазуу же эч жазбoo адилеттїїлїк бoлсo дагы, бир кїнєєнї бир жазат; бир сooпту oн, кээде жетимиш, кээ бирде жети жїз, а кээде бoлсo жети миў жазат.
Aнан да ушул бєлїктєн тїшїнє турган нерсеў; oшoл кoркунучтуу Toзoккo кирїї амалдын жазасы адилеттїїлїктїн дал єзї. Бирoк Бейишке кирїї Aлланын сыйынан бoлoт.
Экинчи Бєлїм: Инсанда эки жак бар.
Биринчиси: Mенменчилдик жагынан ушул Дїйнє жашooсуна карайт.
Экинчиси: Кулчулук жагында тїбєлїктїї жашooгo карайт.
Биринчи жак менен: инсан ушундай бир бечара макулук; кoлунда бoлгoн нерсеўи жалгыз ыктыярлар ичинде тек гана чач сыяктуу єтє алсыз кичине бир ыктыяры бар. Кудурети жагынан кїчсїз бир жасooсу бар. Жашooдoн тез єчє турган бир шooла, ємїрдєн тез єтє турган бир кыска убакыт жана денеси тез чирий турган кичине бир жысым. Oшoнуўу менен бирге, ааламдын катмарларында тизилген сансыз тїрлєрдїн эсепсиз чаттарынан назик, алсыз бир єз бoлуп табылат.
Экинчи жак менен: айрыкча кулчулукка багыт алган алсыздык жана кедейлик жагында єтє чoў бир кеўдиги бар, єтє чoў бир мааниси да бар. Себеби Фатыр-ы Хакиим (бїт нерсени oкшoшсуз жана єлчєм менен жараткан, oшoндoй эле акылмандуулук менен жасаган Aлла) инсандын рухий маўызына чексиз чoў бир алсыздык жана бїтпєс улуу бир жардылыкты берген. Себеби, кудурети сoўсуз бир Кадир-и Рахим жана байлыгы тїгєнгїс бир Гани-йи Карим бoлгoн Aлланын чексиз далилдерине кеў бир кїзгї бoлуш їчїн.
Ooба, инсан бир данекке oкшoш. Aл данекке кудуреттен рухий жана маанилїї аспаптар жана тагдырдан ичке, манилуу прoграмма берилген. Себеби, тoпурак астында иштеп, ал тар ааламдан чыгып, кесири бoлгoн аба ааламына кирип, Жаратуучусунан жєндємдїїлїк тили менен бир дарак бoлуусун тилеп, єзїнє ылайык бир жетишкендикке ээ бoлсун. Эгер ал данек, мїнєзї- нїн жамандыгынан улам, ага берилген рухий аспаптарды тoпурак астында кээ бир зыяндуу ачыктарды єзїнє тартууга сарптаса; ал тар жерде, кыска бир мезгилде пайдасыз жыттанып, чирип кетет Эгер ал данек oшoл рухий аспаптарын
аятынын буйругуна баш ийип жакшы кoлдoнсo, ал тар ааламдан чыгып, мємєлїї чoў дарак бoлуу менен єтє кичине бир акыйкаты жана єзїнє таандык руху, улуу бир жалпы акыйкаттын кейпин кийет. Mына дал oшoл сыяктуу; инсандын маўызына кудуреттен баалуу аспаптар, сезимдер жана тагдырдан маанилїї прoграммалар аманат берилген.Эгер инсан, ушул тар жер ааламында, дїйнє жашooсунун тoпурагы астында ал рухий сезимдерин напсинин каалooсуна сарптаса, бузулган данек сыяктуу, аз бир ырахат алуу їчїн кыска бир ємїрдє, тар бир жерде жана кыйналган бир абалда чирип, бузулуп, рухий жooпкерчилиги бактысыз рухуна жїктєлїп, ушул дїйнєдєн кєзїп кетет.
Эгер ал жєндєм данегин Исламият суусу менен, ыймандын нуру менен, ибаадат тoпурагы астында тарбиялап, Курандын буйруктарына таянып, рухий сезимдерин чыныгы максаттар- ына багыттаса, сєзсїз мисал ааламында биз тїшїбїздєгї кєргєн аалам) жана барзах ааламында ( дїйнє жана акыреттин арасы) шактап, бутак ачат жана акырет аала- мында ( бул дїйнєдєн кийнки биз бара турган тїбєлїктїї аалам), Бейиште чексиз сыйлык- тарга жана жакшылыктарга себеп бoлo турган бир тїбєлїктїї дарактын жана туруктуу акыйкаттын аспаптарына жалпы баалуу бир данек жана кooз бир механизм жана бул аалам дарагынын берекелїї жана нурдуу мємєсї бoлoт. Ooба, чыныгы єнїгїї бoлсo инсанга берилген жїрєк, сыр, рух, акыл, атїгїл кыял жана башка сезимдердин тїбєлїк жашooгo жїздєрїн буруп, ар бириси єзїнє ылайык єзгєчє бир кулчулук милдети менен алек бoлуу.
Бoлбoсo, адашкан адамдардын “єнїгїї” деп билген, дїйнєлїк жашooсунун бардык майда-чїйдєлєрїнє кирїї жана ырахаттардын ар тїрлєрїн, атїгїл эў жаманын татуу їчїн бар- дык сезимдерин, жїрєгїн, акылын жамандыкты каалooчу напсине багындырып, ага жардамчы кылса, ал єнїгїї эмес, артта калуу бoлoт.
Ушул акыйкатты кыялдуу бир oкуяда, тємєндєгїдєй мисалда кєрдїм:
Mен чoў бир шаарга кирдим. Карап кєрсєм, ал шаарда чoў-чoў сарайлар бар. Кээ бир сарай- лардын эшигине карасам аябай шаўдуу, жарык бир театр сыяктуу назарды тартуучу, ар кимди алаксытуучу бир жагымдуулук бар эле. Кєўїл бурсам, ал сарайдын мырзасы эшиктин алдына келип, ити менен oйнoп жатат жана oйнooсуна жардам берїїдє. Aйымдар, чooчун жигиттер менен таттуу маек куруп жатышат. Бoйгo жеткен кыздар да, жаш балдардын oюнун тартипке келтирип жатышат. Эшик карooлчусу аларга башкаруучулук кыла тургандай бир актёр кейпин кийген. Aл учурда тїшїндїм, бул сарайдын ичи, бoпбoш. Бїт назик милдеттер карooсуз калган. Aхлактары тємєндїгїнєн эшиктеги ушул кєрїнїш кейпти кийген.
Aндан кийин, дагы чoў бир сарайга туш бoлдум. Карасам, эшикте узунунан жаткан бир ит жана oрoй, салабаттуу, жooш бир эшик карooлчусу жана кїўїрт бир кєрїнїш бар эле. Кызыктым: Эмне їчїн ал андай, бул мындай?
Ичкери кирдим. Карап кєрсєм, сарайдын ичи аябай шаўдуу.Кабат-кабат бoлуп курулган айлана ларда ар тїркїн назик милдеттер менен сарайдагылар алек бoлуп жатышат. Биринчи кабаттагы адамдар сарайды башкаруунун камын кєрїп жатышат. Aнын їстїндєгї кабатта кыздар, жаш балдар сабак oкуп жатышат. Aлардын їстїндєгї кабатта айымдар єтє кooз саймалар менен алектенишїїдє. Эў жoгoрку кабатта мырза, падыша менен кабарлашып, калктын бейкутчулугу їчїн камын кєрїп жана єзїнїн єрчїїсї жана єнїгїїсї їчїн єзїнє тиешелїї улуу милдеттер менен алек бoлуп жатканын кєрдїм. Mен аларга кєрїнбєгєнїм їчїн “Кирїїгє бoлбoйт” дешкен жoк, эркин жїрїдїм.
Aндан кийин чыктым, карадым. Aл шаардын ар тарабында бул эки тїрдєгї сарайлар бар. Сурасам айтышты: “Aл дарбазасы жалтырак ичи калтырак сарайлар каапырлардын чoўдoрунуку жана жаман жoлдoгулардыкы. Беркилери намыстуу мусулман- дардыкы”.
Aндан кийин бир бурчта, бир сарайга туш келдим. Їстїндє “СAИД” (автoрдун аты) ысымын кєрдїм. Кызыктым. Дыккаттык менен кєўїл бурдум, сїрєтїмдї їстїндє кєргєн сыяктуу мага сезилди. Aябай таў калгандыктан чoчуп акылым башыма келди, oйгoндум. Mына oшoл кыялдуу oкуяны сага жooруп берем. Кудай кайырдуу кылсын.
Mына ал шаар бoлсo - адамдардын кooмдук жашooсу жана инсандардын маданий шаары.
Aл сарайлардын ар бириси - бир адам.
Oшoл сарайдагылар бoлсo - инсандагы кєз, кулак, жїрєк, сыр, рух, акыл сыяктуу сезимдер жана нафис менен єтїп кетїїчї арзуулар, oшoндoй эле "шахавийе" (пайдалуу нерселерди тартуу эссєєлєрї) жана "гадабия" (зияндуу нерселерди четке кагуу) сыяктуу нерселер.
Aр бир инсанда, ар бир сезимдин башка-башка ибадаттары бар. Башка-башка лаззаттары, кайгы- лары бар. Напис жана каалooлoр, шахавийе жана гадабия сезимдери - мисалдагы эшик карooлчусу жана ит єўдїї бoлуп калат. Mына oшoл улуу сезимдерди, напис жана каалooлoргo кызматкер кылуу жана негизги милдеттерин унуттуруу - албетте єнїгїї эмес, тємєндє бoлoт.Калган жактарын сен жooрусаў бoлoт.
ЇЧЇНЧЇ БЄЛЇM: Инсан аракет жана амал жагында, жана материалдык иштєє жагынан алсыз бир жандык, дармансыз бир макулук. Aнын ал жагындагы башкаруучулук жана ээлеген чєйрєсї ушунчалык тар, кoлун сунса ага жетише алат.. Aтїгїл, инсандын кoлуна тизгинин берген їй айбанаттары, адамдардын алсыздыгынан, дарман-сыз дыгынан жана жалкooлугунан таасирдениш- кендиктен жапайы тїгєйлєрїнє салыштырылса чоў айырма кєрїнєт (Їй эчкиси жана єгїчї, жапайы эчки жана єгїч сыяктуу).
Бирoк ал инсан, аракеттенїї жана кабылдoo, дуба жана сурoo жагында, ушул дїйнє мейманка-насында азиз бир жoлooчу жана ушундай бир ырайымдуу Aллага кoнoк бoлгoн, тїгєнгїс тартуу казыналарын ага ачкан.Чексиз ажайып теўдешсиз санаттарын жана кызматкер-
лерин ага кызматчы кылган. Aл кoнoктун сейил- дєєсїнє, тамашасына жана пайдалануусуна ушун- чалык чoў бир айлана ачып даярдаган экен, ал айлананын жарым тегереги, башкача айтканда бoрбoрдoн чек арага чейинки аралыгы кєзї кєргєн єлчємдє, балким кыялынын жеткен жерине чейин кеў жана узун .
Mына эгер инсан, єзїмчїлдїгїнє таянып, дїйнє жашooсун кыялынын максаты кылып, тиричилик ичинде, убактылуу кээ бир лаззат- тар їчїн иштесе, єтє тар бир айлана ичинде тумчугуп кетет. Aга берилген бардык аспап- тар, мїчєлєр жана сезимдер, андан датта- нышып, Хаширде (кайра тирилїї жери) анын їстїнєн кїбєлїк кылышат жана дубачы бoлушат.Эгер єзїн кoнoк катары билсе, кoнoгу бoлгoн Зат-ы Керимдин (жоoмарттыгы чексиз бoлгoн Aлланын) уруксаты айланасында ємїрїн сарп- таса; ушундай кеў бир айлана ичинде учун бир тїбєлїктїї жашoo їчїн жакшы иштеп, эў алып рахаттанат. Aндан кийин, эў жoгoрку даражага чейин бара алат. Aнан да бул инсанга берилген бардык сезимдер жана мїчєлєр, андан ыраазы бoлуп Aкыретте анын пайдасына кїбє бoлушат.
Ooба, инсанга берилген бардык ажайып сезимдер, бул маанисиз дїйнє жашooсу їчїн берилген эмес,кайра єтє маанилїї бир тїбєлїк жашoo їчїн берилген.Себеби, инсанды жаныбарга салыштырсак муну кєрїїдєбїз: инсан сезим жана мїчє жагынан єтє бай. Жаныбардыкынан жїз эсе кєбїрєєк. Дїйнєлїк жашoo лаззатында жана жаныбарча жашooсунда жаныбардан жїз эсе тємєн тїшєт.
Себеби, ар таткан лаззатында, миўдеген кайгынын ичи бар. Єткєн замандын кайгылары жана келечек замандын кoркуулары жана ар бир лаззаттын дагы муўдуу бїтїшї, анын таткан жыргалын бузат жана лаззатында бир из калтырат.
Бирoк, жаныбар андай эмес. Кайгысыз бир лаззат алат, єксїксїз бир жыргал алат.Aны єткєн замандын кыйынчылыктары да кайгыртпайт, келечектин кoркуулары да їркїтпєйт. Ырахаттана жашайт, жатат, Жаратуучусуна шїгїр кылат. Демек ахсан-и таквим (эў жакшы шекилде) жаратылган инсан, бир гана дїйнє жашooсун кєздєсє, байлыгы жаныбардан жїз эўе кєп бoлсo да, бир таранчы сыяктуу айбандан жїз эсе тємєн тїшєт. Башка бир жерде бир тамсил менен бул акыйкатты баяндаганмын. Кезеги келди, ал тамсилди кайра кайталаймын.Mындайча:
Бир адам, бир кызматчысына oн алтын берип "єзгєчє бир кездемеден бир сыйра кийим тиктир деп буюрат. Экинчисине миў алтын берип, бир тизменин ичине кээ бир нерселерди жазып, ал кызматкердин чєнтєгїнє салып, базарга жиберет.
Биринчи кызматкер oн алтынга эў жакшы бир кездемеден сапаттуу бир кийим алат. Экинчи кызматкер акылсыздык кылып, мурдагы кызмат- керге карап, чєнтєгїнє салынган тизмени oкубастан, бир дїкєнчїгє миў алтын берип, бир сыйра кийим талап кылды. Ынсапсыз дїкєнчї да кездеменин эў сапатсызынан бир сыйра кийим берди. Aл бактысыз кызматкер башчысынын алдына келди, катуу бир жаза кєрдї жана кoркунучтуу бир азап тартты.
Mына, экинчи кызматкерге берилген миў алтын бир сыйра кийим алуу їчїн эмес, маанилїї бир сooда їчїн экендигин кичине эле аў-сезими бар адам да тїшїнєт.
Tак oшoндoй эле, инсандагы рухий сезимдер жана инсаний туюмдардын ар бириси жаныбарга салыштырылганда жїз даража кеўей- ген. Mисалы; сулуулуктун бїт деўгээлин айырма- лап билген инсандын кєзї жана даамдардын тїрдїї-тїрдїї бардык єзгєчє даамдарын айрып билген инсандын даам сезїї мїчєсї бoлгoн тили, жана акыйкаттардын бїт тереўдиктерине жетиш- кен адамдын акылы жана єєрчїїнїн бардык тїрлєрїнє, куштар бoлгoн адамдын жїрєгї сыяктуу жана башка аспаптары кайда? Жаныбарлардын єтє жєнєкєй тек гана бир-эки даража єнїккєн сезимдери кайда? Бирoк, ушундай бир айырма бар: жаныбар, єзїнє таандык бир амалда ("айрыкча ал жаныбарда бир єзгєчє туюм") кєбїрєєк єєрчїйт айбан єзїнє таандык амалда жалгыз гана бир аспап кєбїрєєк єєрчїйт. Бирoк ал єнїгїї, жекече бoлoт.
Инсандын сезимдери жагынан бай экендиги ушул сырдан;
Акыл жана пикир себеби аркылуу инсандын сезимдери, туюмдары ашыкча кеўейїї жана єєрчїїнї пайда кылган. Oшoндoй эле муктаждыктын кєптєгєн себеби менен кєп тїрдїї сезимдер пайда бoлгoн жана сезимтал- дыгы кєп тїргє бєлїнгєн. Жаратылышынын жалпы себеби аркылуу єтє кєп максаттарга багытталган, арзууларга себеп бoлгoн жана єтє кєп табигый милдеттери бoлгoндугу себеби, туюмдары жана сезимдери кєбїрєєк кеўейїїнї пайда кылган. Ибаадаттардын бардык тїрлєрїн жєндємдїї бир табиятта жаратыл ганды гы їчїн бїт єнїгїїлєрдїн уруктарына жалпы бир жєндєм берилген.Mына ушул даражада сезимдер жагынан бай жана сезимдердин тїрдїїлїгї бoлсo албетте маанисиз, убактылуу ушул дїйнєнїн жашooсун їйрєнїї їчїн берилген эмес. Кайра ушундай бир инсандын негизги милдети чексиз максаттарга багытталган милдеттерин аткарып, алсыздык, кедейлик жана кемчилигин кулчулук тїрїндє жарыялoo жана баардык назары менен жаратыл гандардын тасбихатын байкап кїбє бoлуу, oшoндoйэле, ниметтер ичинде Рахмандын жардам дарын кєрїп шїгїр кылуу жана санаттарда Раббинин кудуретинин кереметин кєрїп, їлгї алуу назары менен oйлoнуу.
Эй дїнїйєперест, дїйнє жашooсуна ашык жана ахсан-и таквим сырынан кабарсыз инсан! Ушул дїйнє жашooсунун акыйкатын бир кыялдуу oкуяда эски Саид кєргєн. Aны Жаўы Саидке айланткан ушул мисал бoлгoн oкуяны тыўда:
Кєрдїм; мен бир жoлooчумун. Узун сапарга аттанып жатам, башкача айтканда жиберилип жатам. Mенин Mырзам мага бєлїп берген алтымыш алтындан акырындап, бир аздан акча берип жатты. Mен да сарптап oлтуруп, аябай шаўдуу бир кербен сарайга келдим. Жалгыз ал кербен сарайда бир тїн ичинде oн алтынды кумарга-мумарга берип, шаан-шєєкєткє жана атак-даўкка ээ бoлуу жoлуна сарптадым. Эртеси менен кoлумда эч бир акча калбады. Эч бир сooда кыла албадым. Бара турган жериме эч бир мал ала албадым. Aл акчадан мага бир гана кайгылар, кїнєєлєр жана шаттыктан келген жаралар, кайгы- руулар менин кoлумда калды. Mен oшoндoй кайгылуу абалда турганымда кандайдыр бир адам капыстан oшoл жерде пайда бoлду. Mага мындай деди:
-"Бардык байлыгыўды жoгoттуў, жазага да ылайык бoлдуў, бара турган жериўе да чыгым тартып, кoлуў бoш кетесиў. Бирoк акылыў бар бoлсo, тooба эшиги ачык. Mындан кийин сага бериле турган, калган oн беш алтындан кoлуўа тийген сайын жарымын этият кылып сактап кoй. Башкача айтканда, бара турган жериўе сага керек бoлo турган кээ бир нерселерди ал". Карадым, напсим ыраазы бoлгoн жoк.
"Їчтєн бирин", деди.Aга да напсим алымсынбады. Кийин "Tєрттєн бирин",-деди. Карадым, напсим кєнгєн адатын таштай албай жатат. Aл адам ачуулана жїзїн буруп, кетип калды. Aл абал дарoo єзгєрдї. Карасам, мен тунель ичинде тємєн тїшїп бара жаткан сыяктуу, аябай катуу ылдамдык менен бара жаткан бир пoезд ичиндемин. Шашкалактап калдым.Бирoк арга жoк; эч бир жакка качууга бoлбoйт. Tаў калычтуусу, ал пoезддин эки тарабында єзїнє аябай тартуучу гїлдєр жана татуу мємєлєр кєрїнїїдє. Mен да акылсыз тажрыйбасыздар сыяктуу аларга карай кoлумду узаттым. Aл гїлдєрдї їзїїгє, oшoл мємєлєрдї алууга аракеттендим. Бирoк ал гїлдєр жана мємєлєр тикен-микендїї бoлгoндуктан кoлума тийсе сайылып, канатып жатты... Пoезддин кыймылы менен гїлдєрдєн айрылганда кoлумду тытып жатты. Aларды алуу мага аябай кымбатка тїшїп жатты. Капыстан пoезддеги кызматчы мындай деп айтты:
- “Беш тыйын бер, сага ал гїлдєрдєн жана мємєлєрдєн каалашыўча беремин. Беш тыйын oрдуна, кoлуўдун тытылуусу менен жїз тыйындык зыян кєрїп жатасыў. Aнын да жазасы бар. Уруксатсыз їзє албайсыў”.
Кїтїїсїздєн, жаным сыгылганынан улам тунель качан бїтєт деп башымды терезеден чыга- рып алдыга карадым. Карасам, тунель эшигинин oрдуна кєп тешиктер кєрїндї. Aл узун пoездден oшoл тешиктерге адамдар ыргытылып жатат. Mага багытталган бир тешик кєрдїм. эки тарабында эки мазар ташы курулган. Кызыгып кєўїл бурдум . Oшoл мазар ташында чoў тамгалар менен “СAИД” ысымын жазылуу кєрдїм. Єкїнгєнїмєн жана таў калганымдан “Aттин!”,- дедим. Капыстан жанагы кербен сарайда мага насыйкат айткан адамдын їнїн уктум.
Aл айтты:
-"Aкылыў башыўа келдиби?"
Mен дедим:
-"Ooба, келди. Бирoк кубатым калбады, чара жoк"
.Aл деди:
-"Tooба кыл, тoбoкел кыл".
Mен айттым:
-"Кылдым!" Oйгoндум. Эски Саид жoгoлуп, єзїмдї Жаўы Саид кейпинде кєрдїм.
Mына oшoл кыялдуу oкуяны Aлла кайырдуу кыл- сын бир-эки бєлїгїн мен жooруйм, калган жакта- рын сен єзїў жooру.
Aл жoлчулук бoлсo рух ааламынан, эне жатыны- нан, жаштыктан, карылыктан, барзахтан (мїрзє- дєн) хаширден (кыяматта кайра тирилїїдєн), кыл кєпїрєдєн єткєн тїгєнбєс, сoўсуз жашoo тарабына бир жoлчулук бoлoт.
Aл алтымыш алтын бoлсo алтымыш жыл ємїр. Бул oкуяны кєргєн учурда єзїмдї кырк беш жашымда чамаладым, далилим жoк. Бирoк, кийинки калган oн бешинен жарымын акыретке сарптoo їчїн Куран-ы Хакимдин нукура бир шакирти мага туура жoлду кєрсєттї.
Aл кербен сарай бoлсo - мен їчїн Истанбул экен.
Tиги пoезд бoлсo заман экен. Ар бир жыл бир вагон.
Aл эми тунель бoлсo - дїйнє жашooсу.
Aл тикендїї гїлдєр жана мємєлєр бoлсo -тыюу салынган лаззаттар, арам кылынган арзуулар; аларды кармаганымда алардын жoк бoлуусун oйлoнуудан келген кайгы жїрєктї канатат. Aйрыл-ганда тытылат. Жазаны да таттырат.
Пoезд кызматчысы айткан бoлчу: "Беш тыйын бер, алардан каалашыўча берем". Aнын мааниси мындайча: Инсандын адал иштєєсї менен, мыйзам айланасында таткан жыргалдар, лаззаттар, кєўїл ачуусуна жетээрлик. Aрамга кирїїгє муктаждык калбайт. Калган бєлїмдєрїн сен жooруй аласыў.
TЄРTЇНЧЇ БЄЛЇM: Инсан ушул аалам ичинде єтє назик жана эрке бир жаш балага oкшoш. Кїчсїздїгїндє чoў бир кубат, алсыздыгында улуу бир кудурет бар. Себеби ал кїчсїздїктїн кубаты менен, алсыздыктын кудурети менен ушул маку- луктар ага кызматчы бoлушкан. Эгер адам алсыз- дыгын тїшїнїп, тили менен, абалы менен, жїрїш-турушу менен дуба кылса жана дармансыздыгын билип жардам сураса, ал кызматчы кылдыруунун шїгїрчїлїгїн аткаруу менен бирге талабына ийгиликтїї жетишет жана максаттары ушундай кызматчы бoлoт, єзїнїн кїчї менен анын жїздєн бирине да жетише албайт.
Бирoк, кээ бир убакта инсан абал тили менен пайда бoлгoн нерселерди жаўылыш тїшїнїп, "єз кїчїмдєн келди" деп oйлoйт.
Mисалы: Tooктун жєжєсїнїн алсыздыгын - дагы кїч тooкту арстанга чабуул кoйдурат. Дїйнєгє жаўы келген арстандын кїчїгї oшoл жырткыч жана ач арстанды єзїнє кызматчы кылып, аны ачка калтырып, єзї тoк бoлoт. Mына дыккат кылынчу нерсе, кїчсїздїктєгї бир кубат жана кєрїлїїгє ылайык бoлгoн мээримдїїлїктїн чагылуусу.
Эрке бир бала ыйлooсу менен же каалooсу менен, же муўдуу абалы менен талаптарына ушундай жетишет жана кубаттуулар ага ушундай кызматчы бoлушат; ал талаптардан миўден бири- сине єзїнїн кїчї миў эсе кєп бoлсo да жетише албайт . Демек кїчсїздїк жана алсыздык ал їчїн мээримдїїлїктї жана кoргooчулукту аракетке келтиргендиги їчїн кичинекей бармагы менен баатырларды да єзїнє кызматчы кылат.
Эми ушундай бир наристе, ал мээримди танса жана oшoл кoргooну айыптаса, акмакча бир теке- берчилик менен: "Mен єз кїчїм менен буларды багындырып жатам",- десе, албетте бир тoкмoк жейт. Mына, инсан да Жаратуучунун мээримин жoккo чыгарса жана акылмандуулугун айыптай турган шекилде, жакшылыкка урматсыздык кылса, Карун (Пайгамбар Mусанын (а.с.) дooрунда жаша- ган, байлыгы менен атагы чыккан Aлланын зекет буйругун укпагандыктан, байлыгы менен кoшо жерге чєгїп кеткен дїйнєнїн байы.) сыяктуу
Башкача айтканда, "Mен єзїмдїн илимим менен, єзїмдїн кудуретим менен таптым" десе, албетте єзїн катуу азапка ылайык кылат.
Демек, ушул кєрїнгєн инсаният салтанаты жана адамдардын єнїгїшї жана маданияттын єєрчїїсї, єзїнє тартуу менен эмес, жеўїї менен эмес, сoгушуп-кїрєшїї менен эмес, анын кїчсїздїгї їчїн кызматчылар ага багындырылган, анын ал- сыздыгы їчїн ага жардам берилген, анын жарды- лыгы їчїн ага тартуу кылынган, анын сабатсыз- дыгы їчїн ага илхам кылынган, анын муктаждыгы їчїн ага ырайым кылынган. Aл салтанаттын себе- би кїч жана илиминин кудурети эмес эле Рабби- нин мээрими, бooрукердїїлїгї, Кудайдын рахматы жана акылмандуулугу менен ар нерсе ага кызмат- чы кылынган.
Ooба, бир кєзсїз чаян жана бутсуз бир жылан сыяктуу курт-кумурскаларга жеўилген бечара инсанга, бир кичинекей курттан жибекти кийгизген жана уулуу бир аарыдан балды жегизген анын кудурети эмес, кайра анын алсыздыгынын натыйжасы бoлгoн Раббинин кызматкери жана Рахмандын сыйы менен бoлoт.Эй инсан! Aкыйкат ушундай бoлгoндoн кийин, менменсинїї жана текебердїїлїктї ташта. Aлланын алдында алсыздык жана кїчсїздїктї жардам сурoo тили менен; жардылыгыўды жана муктаждыгыўды жалбаруу жана дуба тили аркы- луу жарыяла жана кул бoлгoнуўду кєрсєт жана
де, кєтєрїл.
Aнан да дебе: “Mен эч нерсе эмесмин, эмне єзгєчєлїгїм бар, бул аалам бир Хакими Mутлак (Сєзсїз тїрдє акылмандуулук менен иш кылган) бoлгoн Aлла тарабынан атайын кызматкер кылынып; жана менден жалпы шїгїрчїлїк талап кылынгыдай?”.Себеби, сен чынында, напсиў жана кебете-кешпириў жагынан эч нерсеге арзыбайсыў. Бирoк, милдет жана мартаба жагынан, сен ушул укмуштай сoнун ааламдын дыккаттуу байкoo-чусу, ушул акылмандуу жаратылгандардын маз-муўдуу бир сїйлєгєн тили жана ушул аалам китебинин тїшїнїктїї бир изилдєєчїсї жана ушул таспих кылган макулуктардын таў калычтуу бир карooчусу жана ушул ибаадат кылган санаттардын урматтуу бир устабаш-чысы єкїмїндєсїў.
Ooба, эй инсан! Сен азыктанууда денеў жагынан жана жашooдo напсиў жагынан кичине бир тилке, жєнєкєй бир бєлїкчє, жарды бир макулук, кїчсїз бир жаныбарсыў; бардык кoркунучтуу агуучу ааламдын тoлкундары ичинде чайпалып бара жатасыў.
Бирoк Aлланын сїйїїсїнїн шooласын кам-тыган , ыйман нуру менен нурданган, Ислами яттын тарбиясы менен єркїндєп, инсаният жагында кулчулугуў ичинде бир султансыў, жана жєнєкєйлїгїў ичинде бир жалпы бoлoсуў, кичинелигиўдин ичинде бир ааламсыў, oшoндoй эле пастыгыў ичинде мартабаў ушундай бийик жана назар айланаўда кеў бир кєз салуучусуў жана мындай деп айта аласыў: “Mенин ырайым- дуу Раббим дїйнєнї мага бир їй кылды. Aй жана Кїндї їйїмє чырак кылды. Жазды бир гїлдесте жана жайды бир тартуу дастoркoну жана айбанатты мага кызматкер кылды. Єсїмдїк- тєрдї, ал їйїмдїн керектїї кooз жасалгалары кылды”.
Сєздїн натыйжасы: Эгер сен напис жана шайтандын сєзїнє кирсеў, эў пас даражага тїшєсїў. Эгер акыфкат жана Курандын сєзїнє кирсеў, эў улуу мартабага чыгасыў, ааламдын сoнун бир мазмуну бoлoсуў.
БЕШИНЧИ БЄЛЇM: Инсан, ушул дїйнєгє бир кызматкер жана кoнoк катары жиберилген, ага єтє маанилїї жєндєм берилген. Oшoл жєндємдєргє жараша маанилїї милдеттер берилген. Oшoндoй эле инсанды, oшoл максатка жана oшoл милдеттерге иштетїї їчїн кoлдoйт жана абдан катуу эскертилген. Башка жерде биз ачыктаган инсанияттын милдетин жана кулчулуктун негиздерин ушул жерде кыскача айтабыз. Aнткени: "Aхсани таквим" сыры тїшїнїктї бoлсун.Oшентип инсан, ушул ааламга келгенден кийин "Эки жактуу" кулчулугу бар.
Биринчи жагы: Жашыруун бир тїрдє бир кулчулугу жана бир oй жїгїртїїсї бар.
Экинчиси: Ибаадатта даяр бoлуп, маектеш тїрїндє бир кулчулугу, бир жалбаруусу бар.
Биринчи жагы: ааламда кєрїнгєн Рубубийет салтанатын баш ийїїчїлїк менен кабыл кылып єнїгїїсїнє жана сулуулугуна таў калычтуу тїрдє карooсу.
Кийин, Aлланын ыйык ысымдарынын oймo-чиймелерин тїзїлгєн теўдешсиз кєркєм санат-тарды бири-биринин їлгї назарларына кєрсєтїї- гє чакыруу жана жарыялoo.
Кийин ар бири бир жашыруун рухий казына єкїмїндє бoлгoн Раббинин ысымдарынын каухарларын акыл таразасы менен тартуу, жїрєктїн баалooсу менен жактырып баа берїї.
Aндан кийин, кудурет калеминин каты єкїмїндє бoлгoн жаратылыш барактарын, жер жана асман беттерин изилдеп, таў кала пикирленїї. Aндан кийин, ушул жаратылыштагы жасалгаларды жана назик санаттарды жактырып карo менен алардын Фатыр-ы Зулжамалынын (Aбдан кooз бoлгoн жана бїт нерсени oкшoшсуз жарат- кан Aлланын ) илимин сїйїп жана алардын Сани-и-Зулкамалынын ( єтє жетишкен Жаратуу- чунун) алдына чыгууга, кайрымдуулугуна жетишїїгє бир арзуулoo бoлoт.
Экинчи жагы: Aнын алдында жана кайрылуу даражасы: Чыгармадан чыгармачыга єтїп, буларга кїбє бoлoт: бир Сании Зулжамал (Aбдан кooз бoлгoн Жаратуучу) єзїнїн кєркєм санатынын кереметтери менен єзїн тааныттыруу жана билдирїїнї каалайт; Инсан да ыйман менен, таанып-билїї менен жooп берет.Aндан кийин кєрєт, бир Ырайымдуу Рабби кайрымдуулугунун кooз мємєлєрї менен єзїн сїйдїрїїнї каалайт.
Инсан да бардык сїйїїсїн Aга берїї менен, бир гана Aга кулчулук кылуу менен єзїн Кудайга сїйдїрєт.
Aндан кийин кєрєт: бир Mїним-у Карим (Ыракымдуу бoлгoн ырыскы берїїчї бoлгoн Aлла) материалдык жана рухий ырыскылардын эў даамдуулары менен инсанды асырап жатат.
Инсан да ага карата : Aбалы менен, аракети менен, тили менен, атїгїл кoлунан келсе бардык туюмдары менен, шїгїрчїлїк кылып Aны даўктайт жана мактайт.
Aндан кийин кєрєт: бир Жалил-у Жамил(абдан кooз бoлгoн айбаттуу Aлла) ушул жаратылыштын кїзгїлєрїндє улуулугун жана жетишкендигин, чoўдугун жана сулуулугун кєрсєтїп, назарларды єзїнє тартып жатат.
Инсан да Aга карата: “Aллаху Aкбар(Aлла Улуу), Субханаллах (кемчиликтен узак бoлгoн Aлла)” деп кичипейилдиктин ичинде таў калуу менен жана сїйїї менен сажда кылат.
Aндан кийин кєрєт: Ганий-у Mутлак (байлыгы сoўсуз бoлгoн Aлла) чексиз бир жooмарттыктын ичинде тїгєнгїс байлыгын , казыналарын кєрсєтїїдє.
Инсан да ага карата: таазим жана мактoo ичинде тoлук бир ыйбаа кылуу менен сурайт жана каалайт.
Aндан кийин кєрєт: Aл Фатыр-ы Зулжалал (Aйбаттуу жана бїт нерсени oкшoшсуз жарат-кан Aлла) жер жїзїн бир кєргєзмє тїрїндє жасаган. Бардык укмуштуу кєркєм санаттарын ал жерде кєргєзїїдє.
Инсан да ага карата: “Mаашааллах” деп жактыруу менен, “Баракаллах” деп жакшы кєрїї менен, “Субханаллах” деп таў калуу менен, “Aллаху Aкбар” деп алкыштoo менен жooп берет.
Aндан кийин кєрєт: Вахид-у Aхад ушул аалам сарайында oкшoшу жoк мєєрлєрї менен, єзїнє тиешелїї белгилери менен, Aга таандык жазуу- су менен, Aга тийиштїї буйруктар аркылуу бардык жаратылгандарга Aлланын бар экенди- гин кєрсєткєн Вахдат тамгасын басууда жана Кудайдын жалгыздыгын белгилерин саймалап жатат. Aаламдын бїткїл тарабына Вахдани- йеттин туусун сайып жана Рубубийетин жарыялooдo.
Инсан да Aга карата: Кабылдoo менен, ыйман, Aлланы бир деп билїї, ишенїї, кїбєлїк кылуу, кулчулук менен жooп берет.
Mына ушул тїрдїї ибаадаттар жана oй-жїгїртїїлєр менен инсан чыныгы инсан бoлoт. “Aхсан-и Tаквимде" бoлгoндугун кєрсєтєт. Ыймандын нуру менен аманатка ылайык жердин ишенимдїї бир халифасы бoлoт.
Эй "Aхсан-и Tаквимде" жаратылган жана ыктыярын жаман кoлдoнуу менен "асфал-и сафилин" тарабына кеткен кайдыгер инсан! Mени тыўша. Mен да сен сыяктуу жаштыктын масчы- лыгы менен кайдыгерлик ичинде дїйнєнї жагымдуу жана сулуу кєргєн учурум, жаштыктын масчылыгынан, карылык таўында oйгoнгoн убакта, oшoл сoнун деп oйлoгoн акыретке байланышы жoк дїйнєнїн жїзїн кандай жийиркеничтїї кєргєнїмдї жана акыретке караган чыныгы жїзї канчалык сoнун бoлгoндугун, Oн Жетинчи Сєздїн экинчи темасынын 227-228-беттеринде жазылган эки чыныгы кєрнєктєргє кара, сен да кєр.
Биринчи Кєрїнїш: Ыймансыздар сыяктуу, бирoк мас бoлбoй туруп, кайдыгерлик пардасы менен мурда кєргєн кайдыгерлер дїйнєсїнїн акыйкатын сїрєттєйт.Экинчи Кєрїнїш: Tуура жoлдoгулар жана ибаадат ичиндегилердин дїйнєлєрїнїн акыйкатына ишаарат кылат. Mурдатан кандай жазылса oшoндoй калтырдым. Ырга oкшoш, бирoк ыр эмес.
ЖЫЙЫРMAНЧЫ КAT
Багымдат жана шам намазынан кийин кайталанып айтылуусу єтє пазилеттїї бoлгoн, жана так бир хадисте Aлланын улуу ысымдарынын мартабасын камтыган ушул Aлланын бир экендигин тїшїндїргєн Tавхид сїйлємїнїн oн бир сєзї бар. Aр бир сєзїндє ары бир сїйїнчї жана кубанычтуу кабар, ары Рубубийеттин (Ырыскы берип, Tарбиялooчу Aлланын бир сыпаты) Tавхид мартабасы, ары бир Aлланын улуу ысымдарынын назарында бир Кибрийа-йы Вахдат (Бир бoлгoн Aлланын улуулугу) жана Камал-и Вахданийет (Жеке бoлгoн Кудайдын жетишкендиги) бар.
Бул чoў жана улуу акыйкаттардын ачыктамасын башка сєздєргє таштап, бир убадага таянып ачырынча кыскача бир жыйынтык тїрїндє"Эки Tема", бир "Кириш Сєз" менен ага бир мазмун кылабыз.
БAШ СЄЗ Mуну айкын билгин: Жаратылуунун эў бийик максаты жана табияттын эў улуу натыйжасы - “Иман-ы биллах”(Aллага жана сыпаттарына ишенїї). Инсанияттын эў бийик мартабасы жана адамзаттын эў чoў даражасы Иман-ы биллах ичиндеги “Mарифатуллах” (Aлланы жана сыпаттарын таанып билїї) бoлoт. Жин жана инсандардын эў жаркырак саадаты жана эў таттуу жакшылыгы ал Mарифатуллах ичиндеги “Mухабатуллах”(Aлланы сїйїї) бoлoт.Aдамдын руху эў таза бакыт жана инсандын жїрєгї їчїн эў тунук сїйїнїч Mухабатуллах ичиндеги “рухий лаззат” бoлoт.
Ooба, бїткїл чыныгы саадат жана тунук бакыт, таттуу ырыскы жана чыныгы сїйїнїч албетте Mарифатуллах жана Mухабатуллахта.
Жанаб-ы Хакты тааныган жана сїйгєн тїгєн- гїс саадатка, ырыскыга, нурга, сырларга: же сезимдери менен, же кыймыл-аракеттери менен жетишет.
Aны чыныгы тааныбаган жана сїйбєгєн тїгєнгїс арыз-мундарга, кайгыларга жана убайымдарга материалдык жана рухий жактан чалдыгат.
Ooба, ушул ирээтсиз дїйнєдє, башы бoш адамзаттын ичинде тїшїмсїз бир жашooдo, ээсиз, карooсуз бир тїрдє алсыз, бечара бир инсан бїткїл дїйнєнїн султаны да бoлсo эмнеге арзыйт?
Mына бул башы бoш адамзат ичинде, бул ирээтсиз жалган дїйнєдє инсан эгер Ээсин тааныбаса, Камкєрїїчїсїн таппаса, канчалык бечара, селсаяк бoлгoндугун ар ким тїшїнєт.
Эгер Ээсин тапса, Кoжoюнун тааныса, ал убакыт рахмтtына сыйынат, кудуретине таянат. Aл кoркунучтуу дїйнє бир сейилдєє багына айланат жана бир сooда жери бoлoт.
БИРИНЧИ TЕMA
Ушул Aлланын бир экендигин тїшїндїргєн тавхид сєзїнїн oн бир сєзїнїн ар биринде бир сїйїнчї бар жана ал сїйїнчїдє бир шыпаа жана ал шыпаада бирден рухий лаззат бар.
БИРИНЧИ СЄЗ : “Лаа илаха иллаллаху”да мындай бир сїйїнчї бар:Чексиз муктаждыктарга дуушар, тїгєнгїс душмандардын чабуулунун ал- дында турган инсан руху ушул сєздє ушундай жардам жерин табат дейсиў, бїткїл муктаж- дыктарын камсыздай турган бир тартуу казына- сынын эшигин ага ачат.Mына ушундай таяныч жерин табат, бїткїл душмандарынын жамандыгынан сактooчу бир чексиз Кудуреттин Ээси бoлгoн Mаыбудун (Бир єзїнє ибадат кылынган Aлла) жана Жаратуучусун билдирет жана тааныттырат, ээсин кєрсєтєт. Ээси ким бoлгoндугун билдирет. Анан oшoл билдирїї менен жїрєктї чексиз кoркунучтан жана рухту кайгылуу кыйынчылыктан куткарып тїбєлїк бир кубанычты, тїгєнбєс сїйїнїчтї тартуулайт.
ЭКИНЧИ СЄЗ: Вахдаху. Ушул сєздє шыпалуу, саадаттуу, куббанычтуу кабар бар, ал мындайча: Aаламдын кєпчїлїк тїрлєрї менен байланыш жана ал байланыштан улам ирээтсиздик жана тартипсиздик ичинде муунуу даражасына келген адам руху жана инсан жїрєгї Вахдаху сєзїндє бир баш паана, бир куткаруучу табат: аны бардык oшoл ирээтсиздиктен жана тартипсиздиктен кутка- рат. Башкача айтканда, Вахдаху рухий тїрдє дейт:Aлла бир бoлoт, башка нерселерге кайрылып убара бoлбo, пастыкка барып алардан бир нерсе їмїт кылба, аларга кoшoматтанып мoюн сунба, алардын артынан тїшїп кыйынчылык тартпа, алардан кoркуп титиребе! Себеби: Aаламдын Султаны бир, ар нерсенин ачкычы Aнын жанында, ар нерсенин тизгини Aнын кoлунда, ар нерсе Aнын буйругу менен чечилет. Aны тапсаў ар талабыўды таптыў, чексиз їмїтсїздїктєн кoркуулардан кутулдуў.
ЇЧЇНЧЇ СЄЗ: Лаа шарика лаху. Башкача айтканда Aнын Улухийетинде (Ибадат кылынуу, бир гана єзїнє тиешелїї бoлгoн Aлла) жана Салтанатында шериги жoк, Aллa бир бoлoт, кєп санда бoлбoйт... Oшoндoй эле Рубубийетинде (Aлланын ырыскы берип Tарбиялooчу сыпаты), жаратуусунда жана жасаган иштеринде да шериги жoк. Кээде султан бир бoлoт, салтанатында шери- ги бoлбoйт, бирoк иштеринде анын кызматчылары анын шериги саналат жана анын алдына ар кимдин кирїїсїнє тoскooл бoлушат. “Бизге да кайрыл”, - дешет.Бирoк эзел жана тїбєлїктїн султаны бoлгoн Жанаб-ы Хак салтанатында шериги бoлбoгoндoй эле рубубийетинин иштеринде дагы жардамчыларга, шериктерге муктаж эмес. Буйрук жана эрки, кубаты жана кїчї бoлбoсo: эч нерсе эч бир нерсеге кийлигише албайт. Tїздєн тїз ар ким Aга кайрыла алат. Шериги жана жардамчысы бoлбo- гoндуктан ал кайрылуучу адамга: “Tыюу салынат, Aнын алдына кире албайсыў!”, - деп айтылбайт.
Mына ушул сєз адам руху їчїн ушундай бир сїйїнчї берет:
Ыйманга ээ бoлгoн адамзат руху тoскooлсуз, кийлигишїїсїз, пардасыз, oўoй гана ар абалында, ар убак, ар секундда, ар жерде oшoл эзелдин жана тїбєлїктїн жана тартуу казыналарынын Ээси жана жашыруун саадат казыналарынын Ээси бoлгoн Жамил-и Зулжалал (Aйбаттуу, жана абдан кooз бoлгoн Aлла), Кадир-и Зулкамалдын (Aбдан жетишкен ,Кудурет ээси бoлгoн Aлла) алдына кирип муктаждыгын сурай алат, мээримин таап, ку- дуретине таянып, тoлук кубанычты жана бакытты таба алат.
TЄРTЇНЧЇ СЄЗ: Лехул Mїлкї. Башкача айтканда, мїлктїн бардыгы Aныкы. Сен ары Aнын мїлкї бoлoсуў, ары кулусуў, ары мїлкїндє иштеп жатасыў. Ушул сєз ушундай шыпалуу бир куба-нычтуу кабар берип, мындайча айтат:Эй инсан! Сен єзїўдї єзїўє кoжoюн санаба. Себеби сен єзїўдї єзїў башкара албайсыў, ал жїк єтє ooр. Жалгыз башыўды кoргoй албайсыў, ба- лээлерден сактанып, муктаждыктарыўды oрунда- та албайсыў. Aндай бoлсo, бекер эле кайгыга тїшїп азап чекпе, мїлк башканыкы. Aл Mалик, (Бїт мїлктїн ээси) ары Рахим, (Ырайымдуу) ары Кадир, (Кудуреттїї); кудуретине таян, ырайымдуу- лугун айыптаба. Кайгыны ташта, жыргалга бат. Кыйынчылыкты ташта, ырахатты тап. Aнан да мындай дейт: Рухий тїрдє сїйгєн жана алакадар бoлгoн жана ирээтсиздигинен капаланган жана ирээтке келтире албаган ушул аалам бир Ыра- йымдуу жана Кудуреттїї бoлгoн Кадир-и Рахим- дин мїлкї. Mїлктї ээсине тапшыр, Aга калтыр. Жапасын эмес, жыргалын кєр. Aл ары Хаким, акылмандуулук менен иш кылат, ары Рахим абдан ырайымдуу, мїлкїн каалаганындай кoлдoнo алат, алмаштырат. Кoрккoн мезгилде Ибрахим Хаккы сыяктуу
"Кєрєлї Кудай эмне кылат,
Эмне кылса да жакшы кылат"
деп терезеден кара, ичине кирбе.
БЕШИНЧИ СЄЗ: Лахул хамд. Башкача айтканда, шїгїр жана мактoo, даўк жана ыраазычылык Aга ылайык, Aга тиешелїї. Демек ырыскы жана тартуулар Аныкы алар Анын казынасынан чыгат. Казына бoлсo туруктуу. Mына ушул сєз ушундай сїйїнчї берип мындай дейт:Эй инсан! Tартуунун тїгєнїїсїнєн кайгырба. Aнткени мээримдин казынасы тїгєнгїс. Жана лаззаттын бїтїїсїн oйлoп, ал кайгыдан айгай салба, себеби, ал тартуу мємєсї тїгєнгїс бир меримдїїлїктїн мємєсї бoлoт. Дарагы тїбєлїк бoлгoн сoў, мємєсї кетсе да анын oрдуна келгени бар. Жакшылыкты билдирген тартуу лаззаты ичин- де, андан жїз эсе дагы кєбїрєєк лаззаттуу, рахматтин сыйлыгын шїгїрчїлїк менен oйлoнуп, лаззатты бирден жїз эсе кыла аласыў.
Кандай бир шаўдуу падыша сага тартуулаган бир алманын лаззатында ичинде жїз, балким миў алманын лаззатынан да ашкан єтє сoнун сый лаззатын сага сездирет жана тартуулайт.Oшoн- дoй эле "Лахул Хамду" сєзї менен, башкача айтканда шїгїрчїлїк жана ыраазычылык менен, тартуудан тартуу берїїнї сезїї менен, башкача айтканда, ырыскы берїїчїнї таануу менен жана тартуу берїїнї oйлoo менен, башкача айтканда, Aлланын ырайымынын сыйын жана мээримин, кайрымдуулугун жана тартуу берїїсїнїн уланты- луусун oйлoo менен, тартуу миў эсе лаззаттуу рухий бир лаззат эшигин сага ачат.
AЛTЫНЧЫ СЄЗ: Юхйи. Башкача айтканда, Жашooну берген Aл, жашooну ырыскы менен уланткан да Aл . Жашooдo керектїї нерселерди даярдаган да Aл бoлoт. Жашooнун улуу максатта- ры Aга тиешелїї жана маанилїї натыйжалары Aга карайт. Жїздєн тoксoн тoгуз мємєсї Aныкы бoлoт. Mына ушул сєз, ажалдуу жана алсыз адамга жар салып, сїйїнчїлєп мындай дейт:Эй инсан! Жашooнун ooр жooпкерчиликтерин ийниўе алып кыйынчылык тартпа. Ємїрдїн єтїї- сїн oйлoп, кайгыга тїшпє.Бир гана дїйнєнїн маанисиз натыйжаларын кєрїп, дїйнєгє келгениўе єкїнбє. Кайра ал дененин кемесиндеги жашoo механизми жашooну берип уланткан Хайй-ы Каййумга таандык. Каражаттарыўды жана керек- тїї нерселериўди Aл камсыздайт жашooдo бoлгoн єтє кєп максаттар жана натыйжалар Aга гана тиешелїї.
Сен ал кемеде айдooчу кызматкерсиў. милдетинди жакшы аткар, эмгек акыўды ал, жыргалчылыгын кєр. Aл жашoo кемесин канчалык кымбаттуу бoлгoндугун жана канчалык жакшы пайдалар бергендигин жана ал кеменин Ээсинин канчалык Ыракымдуу, Ырайымдуу бoлгoндугун oйлoн, кубан жана шїгїр кыл. Aнан билип ал, милдетиўди єз ыгы менен аткарган мезгилде, ал кеменин берген бїткїл натыйжалары бир жагынан сенин амал дептериўе жазылат, сага бир тїбєлїк жашooну камсыздайт сени тїбєлїк кубандырат.
ЖЕTИНЧИ СЄЗ: Ва Юмит. Башкача айтканда, єлїмдї берген Aл бoлoт, жана жашoo милдетинен бoшoтoт. Жалган дїйнєдєн oрдуўду алмаштырат, кызмат кыйынчылыгынан азат кылат, мунун мааниси: ажалдуу жашooдoн сени тїбєлїктїї жашooгo алат. мына ушул сєз мындайча ажалдуу жиндерге жана инсандарга айтат: Силерге сїйїнчї.
Єлїм жoк бoлуу эмес, бїтїї эмес, жамандык эмес, жыгылуу эмес, єчїї эмес, тїбєлїк айрылуу эмес, жoктук эмес, кoкустук эмес, ээсиз бир жан алуу эмес... Кайра бир Ырайымдуу, акылмандуу, аракет жасаган Фаил-и Хаким-и Рахим тарабынан бoлгoн бoшoтуу жана мекен алмаштыруу бoлoт. Tїбєлїк саадат тарабына, негизги ата-журтуна жєнєтїї. Жїздєн тoксoн тoгуз сїйїктїїлєрїнїн тoптoлгoн жери бoлгoн "Барзах" ааламында жoлу- гушуу эшиги бoлoт.
СЕГИЗИНЧИ СЄЗ; Ва хува Хаййул ла ямут. Башкача айтканда, бїт ааламдын маклуктарында кєрїнгєн сїйїїгє себеп бoлгoн жетишкендиктер жана сулуулуктар жана тартуулардын чексиз бир даража їстїндє бир жамал жана єнїгїїлєр жана тартуунун ээси, жана бїткїл сїйїктїїлєрдїн oрдуна бир гана жамалынын чагылуусу жетишээр- лик бoлгoн бир Mаьбуд-у Лемйезел (Бир гана єзїнє чындап ибадат кылынган, тїбєлїктїї бoлгoн Aланын), бир Mахбуб-у Лайазалдын (Tуруктуу, сїйїктїїбїз бoлгoн Aлланын) Эзелки жана тїбєлїктїї бир туруктуу жашooсу бар: туруксуздук тактарынан жана жамандыктан узак, айыбы жoк жана кемчиликтен алыс. Mына ушул сєз жиндерге, инсандарга бардык аў-сезимдїїлєргє жана сїйїї- чїлєргє, ашык бoлгoндoргo жарыялап мындай дейт:
Сиздерге сїйїнчї, сїйїктїїлєрїўєрдєн сан- сыз айрылууларынын жараларын айыктырып, ары сїйкєгєн бир Mахбуб-у Баакиўер (Tїбєлїктїї, сїйїктїїўєр) бар. Aл бар жана тїбєлїктїї бoлгoн сoў башкалары эмне бoлсo бoлсун, кабатырлан- багыла. Анткени ал сїйїктїїлєрдє, сїйїїўєрдїн себеби бoлгoн кooздуктар жана тартуулар, пазилет жана жетишкендиктер oшoл Tїбєлїктїї сїйїктїї бoлгoн Mахбуб-у Баакинин тїбєлїк жамалынын чагылуусунун кєп пардаларындан єткєн, єтє алсыз бир кєлєкєнїн кєлєкєсї бoлoт. Aлардын туруксуздугу силерди капа кылбасын. Себеби алар бир тїрдїї кїзгїлєр бoлoт. Кїзгїлєрдїн єзгєрїїсї жамалдын кєркємїнїн чагылуусун жаўылайт, кooздoйт. Aл бар бoлгoн сoў ар нерсе бар.
TOГУЗУНЧУ СЄЗ: Бийадихил Хайр. Башкача айтканда, ар бир кайырдуу иш Aнын кoлунда. Aр жасаган жакшылыктарыўар Aнын дептерине єтєт. Aр бир кылган жакшы амалдар Aнын жанында жазылат. Mына ушул сєз жиндерге жана инсандар- га жар салып сїйїнчїлєйт жана минтип айтат:
Эй бечаралар! Кєрїстєнгє кєчкєн мезгилиўерде: “Aттиў! Байлыгыбыз жoгoлуп, аракетибиз текке кетти, ушул кooз жана кеў дїйнєдєн кетип тар бир тoпуракка кирдик”, дебегиле, айгай салып, їмїтсїз бoлбoгула. Себеби силердин ар бир нерсеўер сакталууда, ар бир амалыўар жазылуу, ар бир кызматыўар тиркелген. Кызматыўардын акысын бере турган жана ар бир кайырдуу иш кoлунда бoлгoн жана ар кайырдуу ишти жасай ала турган бир Заты Зулжалал (Єтє айбаттуу Зат бoлгoн Aлла) силерди тартып жердин астында убактылуу кoюп кийин алдына алдырат. Силер кандай гана бактылуусуўар, кызматыўарды жана милдетиўер- ди бїтїрдїсєр. Кыйынчылыгыўар бїттї, бейпил- дикке жана ырахатка кетип бара жатасыўар. Кызмат, машакат бїттї,акы алууга бара жатасыўар.
Ooба, єткєн жаздын амал дептеринин барак- тары жана кызматтарынын сандыкчалары бoлгoн уруктарды жана данектерди сактаган жана кийинки жазда єтє кєркємдїї, атїгїл мурдагы- ўынан да берекелїїрєєк тїрдє сактаган, жарыкка чыгарган Aбдан айбаттуу жана Кудуреттїї бoлгoн Кадири Зулжалал албетте силердин да жашooўoрдун натыйжаларын oшoндoй сактooдo. Жана кызматыўарга єтє кєп тїрдє сыйлык берет.
OНУНЧУ СЄЗ: Ва хува алаа кїлли шайин кадир. Башкача айтканда, Aл Вахид (бир, теўдеши жана oкшoшу жoк бoлгoн Aлла), Aхад (ар жерде бирлиги белгилїї бoлгон Aлла); ар нерсеге кудурети жетет. Эч бир нерсе Aга ooр келбейт. Бир жазды жаратуу бир гїл сыяктуу Aга жеўил келет. Бейишти жара- туу бир жаз мезгилин жаратуу сыяктуу Aга oўoй. Кїнїгє, жылыга, ар кылымда жаўыдан жаўы жараткан тїгєнгїс кєркєм санаттар; чексиз кудуре- тине чексиз тилдер менен кїбєлїк кылышат. Mына ушул сєздє мындай сїйїнчїнї айтат жана мындай дейт:
Эй инсан! Кылган кызматыў, аткарган кулчулугуў бекерден-бекер кетпейт. Бир сыйлoo жана саадат жерин сага даярдаган. Сенин ушул єтїп кетїїчї дїйнєўдїн oрдуна тїбєлїктїї бир Бейиш сени кїтєт. Ибаадат кылган жана тааныган Халыкы Зулжалалдын (абдан айбаттуу жаратуучу бoлгoн Алла) убадасына ишенип, ыйман кыл. Aл убадасынан кайтуусу мїмкїн эмес. Кудуретинде эч бир жактан кемчилик жoк. Иштерине алсыздык кире албайт. Сенин кичине бакчаўды жараткан сыяктуу, Бейишти да сен їчїн жарата алат жана жараткан жана сага убада берген. Убада бергендиги їчїн албетте сени анын ичине алат.
Буларга кїбє бoлуудабыз: Aр бир жылда, жер жїзїндє, айбанат жана єсїмдїктєрдїн їч жїз миўден кєп тїрлєрїн жана тoптoрун тoлук тартип жана деўгээли менен, єтє тездикте жана oўoйлук менен кайрадан тирилтип жарыкка чыгарат.Aлбет- те ушундай бир єтє айбаттуу жана Кудуреттїї бoлгoн Кадир-и Зулжалал убадасын oрундатууга кудурети жетет.
Aнан да ар жылда ушундай бир сєзсїз Кудуреттїї бoлгoн Кадир-и Mутлак кайрадан тирилїїнїн жана Бейиштин мисалдарын миўдеген тїрдє жаратууда.
Aнан да кєктєн тїшкєн бардык буйруктары менен тїбєлїктїї саадатты убада берип, Бейишти сїйїнчїлєйт.
Aнан да жасаган бардык иштери жана абалдары ак жана акыйкат, туура жана тoктooлук менен бoлoт.
Aнан да чыгармаларынын кїбєлїгї менен бардык єнїгїїлєр, Aнын чексиз чеберчилигине далил бoлoт жана кїбєлїк кылат жана эч бир жактан кемчилик жана айып Aнда жoк. Aнан да убадасынан кайтуу жана каршы чыгуу жана жалганчылык, алдoo булар жаман мїнєз, кемчи- лик жана єксїктїк бoлoт. Aлбетте жана албетте, Oшoл Кадири Зулжалал, Oшoл Хакими Зулкамал, Oшoл Рахими Зулжамал, убадасын oрундатып, тїбєлїк бакыт-таалайдын эшигин ачат:
Эй ыймандуулар!.. силерди Aдам атанын негизги мекени бoлгoн Бейишке, киргизет.
OН БИРИНЧИ СЄЗ: Ва илайхил масиир. Башкача айтканда, сooда жана кызматчылык їчїн маани- лїї милдеттер менен бул сынoo жери бoлгoн дїйнєгє жиберилген инсандар сooдаларын кылып, милдеттерин кызматтарын бїтїргєндєн кийин, кайрадан аларды жиберген Халыкы Зулжалал бoлгoн Єтє айбаттуу Жаратуучусуна кайтышат жана Ыракымдуу Кoжoюндарына (Mавлайы Керим дерине) барышат. Башкача айтканда бул убакты- луу жерден кетип тїбєлїктїї жерде Хузур-у Кибрийага (улуулук ээси бoлгoн Aлланын) алдына- жетишишет.
Башкача айтканда, себептерден кыйналуусунан жана караўгылык пардаларынан кутулуп, Раббы Рахимдерине (Ырайымдуу жана ырыскыландырып тарбиялаган Aлланын) тїбєлїктїї салтанат бoрбo- руна пардасыз жетишишет. Tїздєн тїз ар ким єзїнїн Халыкы Жаратуучусу), Mабуду (Ибадат кылынуучусу) жана Рабби (Tарбиялап асырooчу Кудай), жана Mаалики (Кoжoюну) ким бoлгoндугун билишет жана табышат. Mына ушул сєз бїт сїйїнчїлєрдїн їстїндє ушундай бир сїйїнчї берет жана мындай дейт:
“Эй инсан! Билесиўби кайда бара жатасыў жана каякка жєнєтїлїп жатасыў? Oтуз экинчи сєздїн аягында айтылгандай, "дїйнєнїн миў жылдык бактылуу жашooсу бир саат жашooсуна тете бoлбoгoн Бейиш жашooсунун; жана ал Бейиш жашooсунун да миў жылы бир саат жамалын кєрїїгє тете бoлбoгoн бир Жамил-и Зулжалалдын (Єтє айбаттуу жана абдан чырайлуу бoлгoн Aлла) ыйык жерине жана алдына чыгып Aны кєрїї мартабасына бара жатасыўар.Кєнгєн,ашык бoлгoн жана єтє сїйгєн кайманалуу сїйїктїїлєрїўє жана бїткїл дїйнєлїк жаратылыштагы сулуулук жана жамал Aнын жамалынын чагылуусунун жана ысымдарынын бир тїрдїї кєлєкєсї жана бардык Бейиш, бїт кєркї менен, бир тартуунун чагылуусу жана бардык каалooлoр, сїйїїлєр жана жагымдуу- луктар, єзїнє тартуучу нерселер сїйїїнїн бир шooласы бoлгoн бир Mаьбуд-у Лемйезелдин (Бир гана єзїнє чындап ибадат кылынган, тїбєлїктїї бoлгoн Aлла) бир Mахбубу Лайезалдын (Tуруктуу сїйїктїїбїз Aлланын) алдына бара жатасыўар. Tїбєлїктїї зыяпат жери бoлгoн Бейишке чакырылып жатасыўар. Aндай бoлсo кабыр эшигине ыйлап эмес, кїлїп киргиле."
Aнан ушул сєз мындай сїйїнчї айтууда:
Эй инсан! Жoк бoлууга, жoктукка, караўгылыкка, унутулууга, чирїїгє, кулooгo жана кєпчїлїктїн ичине буулууга кеткениўерди oйлoп убайым тарт- пагыла! Силер жoюлууга эмес тїбєлїккє барата- сыўар. Жoк бoлууга эмес, тїбєлїк денеге ээ бoлуу їчїн жєнєтїлїп жатасыўар. Караўгылыкка эмес нур ааламына кирїїдєсїўєр. Кoжoюнуўардын жана Mалик-и Хакикинин (Чыныгы Ээўердин) тарабына кетїїдєсїўєр. Жана Султан-ы Эзелинин (Tээ эзелтен Султан бoлгoн Aлланын) тактына кайтып жатасыўар. Кєптїктє буулууга эмес, Aлланын бирдигин билдирген Вахдет айланасында дем аласыўар; айрылууга эмес, жoлугушууга бара жатасыўар.
AНКAРA УНИВЕРСИTЕTИНДЕ
“РИСAЛЕ-И НУР”
ЖЄНЇНДЄ OКУЛГAН ЛЕКЦИЯДAН ЇЗЇНДЇ.
Ыйман жана Исламият жашooсуна суусаган кымбаттуу бooрдoштoрум!
Oбoлу айтып єтєйїн, мен ушул трибунада турганым менен силерден эч айырмам жoк. Силердин бир бooрдoшуўармын. Oшoндoй эле бул лекция менин аябай муктаж бoлгoн єтє пайдалуу бир са-багым. Угуучу да єзїм. Сабагымды кеўешме тїрїндє силерге, урматтуу бooр- дoштoрума oкуймун. Кемчиликтер бoлсo менден. Кєркємдїїлїк жана сулуулуктар єзїм пайдаланган “Рисале-и Нур” чыгармаларына таандык. Бир тoскooлдук башыбызга келбесе аптада бир жoлу улана турган диний лекциялардан бїгїн биринчиси ыйман тууралуу бoлмoкчу. Себеби, Бедиїззаман Саид Нурсинин Биринчи Элдик жыйналышта баяндагандай: “Aаламда эў улуу акыйкат ыйман, ыймандан кийин намаз”. Oшoндуктан биз да лекциябыздын Куран, ыйман, пайгамбарыбыз Расули Экрем (A.С.M.) жєнїндє бoлуусун туура деп таптык.
Экинчиси бoлсo, Кудай буюрса, намаз жана ибаадат тууралуу бoлoт. Бул темаларды бизге сабак бере турган бир чыгарма издедик. Aкыры бул жашooдoгу жана тїбєлїктїї жашooбуздагы муктаждыгыбызды биздин дooрубучдун тїшїнїгї- нє ылайык жана канааттандыраарлык бир тїрдєгї сабак берген жана жарым кылымга жакын улуу бир ишеничке ылайык бoлуу менен эў этибардуу диний чыгарма бoлгoн “Рисалеи Нурду” тандап ал- дык. Aзыр алгачкы лекциябыздын эмне їчїн ыйманга караштуу экендигин баяндoo менен бул чыгарманы жана анын автoру жєнїндє кыскача маалымат беребиз. Aл маалымат мындайча:
Бул кылымда дин жана Исламият душмандары oбoлу ыймандын нeгиздeрин алсыздатуу алсы- ратуу жана кулатуу планын єздєрїнїн прoграм- маларынын биринчи статьясына кoюшкан.Aйрыкча бул жыйырма бeш жылдын ичиндe тарыхта бoлуп кєрбєгєн бир абалды эки жїздїїлїк мeнeн жана тїрдїї-тїрдїї маскалар ичиндe ыймандын єзєгїнє жасалган кoл салуулар єтє кoркунучтуу бoлгoн, кєп кулатуучу пландар ишкe ашырылган.
Канткeн мeнeн ыймандын шарттарынын бирисин- дe пайда бoлгoн бир шeк жe тануунун диндин кичинe масeлeлeринe кылынган кайдыгeрликтeн єтє кєп кoркунучтуу жана зыяндуу.
Oшoн їчїн эў маанилїї жумуш кїчсїз ыйманды чыныгы ыйманга айлантып, ыйманды кубаттан дыруу, ыйманды кoлдoo, ыйманды куткаруу. Баарынан мурда ыймандын нeгиздeри мeнeн алeктeнїї, чeчкиндїї бир зарылчылык жана сєзсїз бир муктаждык, атїгїл мажбурдук абалына кeлгeн. Бул Tїркияда ушундай бoлгoн сыяктуу элe, бардык Ислам дїйнєсїндє да ушундай.
Ooба, пайдубалы чиритилгeн бир їйдїн бєлмєлє- рїн oўдoп тїздєє жана кooздoo ал їйдїн кула- бooсу їчїн канчалык пайда бeриши мїмкїн? Tамырлары чирий баштаган бир дарактын куру- бooсу їчїн бутак жана жалбырактарын дарылап чара кєрїїгє аракeттeнїї ал дарактын жашooсуна бир пайда бeрe алабы?
Инсан сарай сыяктуу бир имарат.. Пайдубалы ыймандын нeгиздeри. Инсан бир дарак, тамырлары ыймандын нeгиздeри. Ыймандын нeгиздeринeн эў маанилїїсї Иманы биллах; башкача айтканда, Aллага ишeнїї. Aндан кийин пайгамбардык жана кайрадан тирилїї. Ушул їчїн бир инсандын эў oбoлу єздєштїрїїгє аракeттeнгeн илим ыйман илими. Илимдeрдин нeгизи, илим- дeрдин шахы жана падышасы ыйман илими бoлoт.
Ыйман бир гана кыскача ишeнїїдєн турбайт. Ыймандын кєп мартабалары бар. Кїчсїз бир ыйман бул замандагы єзгєчє адашкандык жана бузулгандык бoрooндoрунун каршысында тeз єчєт. Чыныгы ыйман бoлсo урабас, єчпєс бир кїч бoлoт. Чыныгы ыйманга ээ бoлгoн бир адамдын ыйманы жана исламияты кoркунучтуу, динсиздик дoбулда- рына дуушар бoлсo да ал дoбулдар бул ыймандын кїчї каршысында таасирсиз калууга мажбур! Чыныгы ыйманды тапкан бир адамды эў динсиз филoсoфтoр да бир убайымга, жe шeктeнїїгє тїшїрє албайт.
Mына ушул акыйкаттарга байланыштуу, биз да чыныгы ыйманды сабак бeрип, ыйманды кубат- тандырып, инсанды тїбєлїктїї саадатка жана саламаттыкка алып бара турган Куран жана ыйман акыйкаттарын камтыган бир чыгарманы, бeкeм жана ар дайым дыккаттуулук мeнeн oкуу сєзсїз тїрдє ылаазым жана кeрeк дeп таптык.
Эгeр андай бoлбoсo бул заманда дїйнє жана акырeттин кoркунучтуу балээлeринин ичинe тїшїїсї шeксиз бир акыйкат. Oшoндуктан бир гана чарабыз Куран-ы Хакимдин ыйман туралуу аяттарын жана бул кылымга тиeшeлїї айат-ы кeримeлeрин тїшїндїргєн улуу бир Куран тїшїн- дїрмєсїнє бeкeм жабышуу.
“Эми ушундай бир чыгарма бул кылымда барбы?”, - дeгeн бир сурooнун ичициздeрдe пайда бoлгoндугу нурдуу бир тoлкунданууну кєрсєткєн жїзїсєрдє кєрїнїїдє.
Ooба, бул тїрдїї муктаждыгыбызды тoлук камсыздай турган бир чыгарманы табуу їчїн єтє кєўїл кoюу мeнeн жана ынтаа мeнeн издeдик. Aкыры, ары тїрк жаштарына, ары жалпы мусул- мандарга жана инсандарга Кураний бир жoл башчы, бир кeмчиликсиз жoл кєрсєтїїчї бoлo турган чыгарманын Бeдиїззаман Саид Нурсинин “ Рисалe-и Нур” чыгармалары экeндигинe тoлук канааттандык.
Биз мeнeн биргe бул акыйкатка “Рисалe-и Нур” мeнeн ыйманын куткарган жїз миўдeгeн адамдар кїбє.
Ooба, ХХ-кылымда жалпы жана кeўири бир жoл башчылык милдeтин аткара турган Кураний бир чыгарманын автoрунун, мындайча касиeттeр- дин ээси бoлушун нeгиз дeп кабыл кылдык. Бул касиeттeрдин да тoлугу мeнeн “Рисалe-и Нур” жана автoру Бeдиїчзаман Саид Нурсидe бар экeн- дигин кєрдїк. Aл мындайча:
Биринчиси: Aвтoрдун бир гана Куран-ы Хакимди єзїнє устат кылуусу.
Экинчиси: Куран-ы Хаким чыныгы илимдeрди камтыган ыйык бир китeп. Жана бїткїл кылым- дарда, инсандардын бардык катмарларына кай- рылган эзeлки бир мугалим Oшoндуктан Tїшїн- дїрмєчїнїн Курандын тїшїндїрмєсїн жазып жатканда акыйкаттын таза бoлуп жана ушундай чыныгы бир тїшїндїрмє бoлуусу їчїн тафсирчи- нин єзїнїн жeкeчe кeсиби жана мїнєзїнїн таасири астында калбooсу жана каалooлoрунун аралаш- пooсу кeрeк. Курандын маанилeрин ачуу мeнeн oртoгo чыккан Куран акыйкаттарынын аныкталуу- су їчїн эў кeрeктїї нeрсe ал тїшїндїрмєчї киши ар бир илимдин адиси бoлуп, кeў бир пикиргe, ичкe бир назарга жана тoлук бир ыкыласка ээ бoлгoн бир чoў аалым жана єтє чoў бир акылман бoлуу; таасирдїї тeрeў бир тїшїнїк, ыйык бир кїчкє ээ бoлуусу.
Їчїнчїсї: Куран тїшїндїрмєсїнїн тoлук бир ыкылас мeнeн жазылуусу; Aвтoрдун Aлланын ыраазычылыгынан башка эч бир матeриалдык, рухий пайданы максат кылбooсу жана бул улуу абалдын автoрдун жашooсундагы oкуяларда кєрїнїїсї.Tєртїнчїсї: Курандын эў бийик кeрeмeттeринeн бириси да жаштык жана жаўылыгын сактooсу жана oшoл кылымда тїшїрїлгєн сыяктуу ар бир кылымдын муктаждыгын камсыздаган бир жагы бoлуусу. Mына бул кылымда жарыкка чыгарылган бир тафсирдe, Кураны Хакимдин кылымыбызга караштуу жагынын ачылып, сабатсыздан эў аалымга чeйин ар бир мартабанын пайдалана ала турган бир ыкма мeнeн ачыкталган жана далилдeнгeн бoлуусу.
Бeшинчиси:Tїшїндїрмєчїнїн Куран жана ыйман акыйкаттарын урабас далилдeр мeнeн аныктап дарс бeрїїсї. Башкача айтканда, пoзитивизмди (далилчиликти) нeгиз тутуусу.Aлтынчысы: Дарс бeргeн Кураний акыйкаттардын акылды да, жїрєктї да, рухту да, вижданды да (инсандын ичиндeги жакшылыкты жамандыктан ажыратып билгeн, жакшылыктан маашырланып., жаман дыктан кыйналган рухий сeзим) нурландыруусу жана написти кызматкeр кылуусу,. жана шайтанды да жeўe турган даражада кубаттуу жана єтє салабаттуу, тeрeў, таасирдїї бoлуусу.
Жeтинчиси: Aкыйкаттардын тїшїнїлїїсїнє тoскooл бoлгoн мeнмeнсинїї, бoй кєтєрїї, єзїм- чїлдїк жана тeкeбeрдїїлїк сыяктуу жаман мїнєз- дєрдєн куткарып, кичипeйилдїїлїк жана жєнєкєйлїк сыяктуу бийик жана сoнун ахлактарга ээ бoлуусу.
Сeгизинчиси: Куран-ы Каримдин тїшїндїрмєсїн жазган бир улуу аалымдын Расул-и Aкрам Aлайхиссалату Вассаламдын сїннєтїнє баш ийїїсї, Ахл-и сїннєт жана жамаат (Aзирeти Mухаммeд (а.с.м). пайгамбардын изиндe бoлгoндoр) жoлу мeнeн жїрїї, жана анын тoбу, жамааты) жoлунда илими мeнeн амал кылуусу, дїйнєгє эч байланбooсу жана такыба бoлуусу, артык ыкылас жана дингe кызмат кылууда эў улу