АЛҒЫ СӨЗ
Қолыңыздағы „Жастар шы-рағы" жаңа әріптермен басылғаны сияқты, ескі әріптермен де Ыспартада көбейтілді. Бул іске үкімет пен заң орындарының араласпауы, жер-жерде қызыға оқылуы „Шырақтың14 халыққа, оның ішінде жастарға өте-мөте пайдалы екендігін дәлелдеді. Бірақ, Анкара ішкі істер басқармасының бастығы елу екінші беттің бесінші жолындағы „діни сабақтар мен жеке дәрісханалар ашылуына рұқсат берілуіне байланысты" сөйлемін оқымай, сегізінші жолдағы „мүмкін болғанынша барлық жерлерде Нұр дәрісханаларын ашу керек" сөйлеміне қарсылық танытқан болатын. Шынымен, кейінірек өзі де түсінген болар, кітаптардың таралуына бөгет болмады,
„һуә нүктесі", шындығында, өте терең мағыналы. Кім-кім де бірден түсіне алмайды. Бірақ ол нүкте табиғатшылдық пен дінсіздіктің ірге тасын тас-талқан еткені сияқты, қасарысқан философтарды таң қалдырып, көбін иманға келтірді.
Әрі ол Нүктенің кілтімен ашылған „Әлем мысалдағы" сая-хат арқылы ақырет әлемі теле-дидардан көрінгендей анық көрінді. Бірақ өте күрделі мәселе болғандықтан, бүл жерде жазыл-мады.
Бэдиуззаман Саид Нурси
Бірінші Сөз
«Бисмилләһ» - әр бір қайырлы істің басы. Біз де әуелі осыдан бастаймыз. Біл, әй, нәпсім! Бүл мүбарак сөз - Ислам нышаны болғаны секілді, бүкіл мәужудаттың да хал тілімен вирди зебаны.
«Бисмилләһ» - қаншама үлкен, сарқылмас бір қуат, қаншама көп, тау-сылмас бір береке екенін түсінгің келсе, бүл мысал болған шағын ғана хикаяға қара, тыңда... Былайша:
Көшпелі арабтардың шөлдерінде саяхат еткен адамға керегі: бір тайпа басшысының есімін алсын және қарамағына кірсін. Солайша қарақшы- лардың жамандығынан қүтылып, қажет нәрселерін ала алсын. Болмаса, жалғыз басымен шексіз көп дүшпандары мен мүқтаждықтарының қарсысында пүшайман болады. Міне, осындай бір саяхат үшін екі адам шөлге шығып кетіп барады. Олардың біреуі кішіпейіл, екіншісі болса, тәкаппар еді... Кішіпейіл болғаны бір басшының есімін алды, тәкаппар болса алмады... Алғаны барлық аймақта сау-саламаттылықпен кезді. Бір жолтосар қарақшыға кездес кендв: «мен пәлен басшының есімімен кезудемін» - десе, қарақшы оған тиісе алмай, жайына кететін еді. Бір шатырға кірсе, ол есім арқылы қүрмет көретін еді. Екінші тәкаппар болса, бүкіл саяха-тында сондай бәлелерге жолығар еді, айтып жеткізу мүмкін емес. Әрдайым дірілдейтін, әрдайым қайыршылық ететін еді. Әрі залил, әрі разил болды.
Міне, әй, тәкаппар нәпсім! Сен - сол саяхатшысың. Бүл дүние болса - бір шөл. Әлсіздігің мен пақырлығың шексіз. Дүшпандарың мен қажет нәрселерің де шексіз. Олай болса, бүл шөлдің Әбәди Маликі мен Әзәли Әкімінің есімін ал... Сонда бүкіл әлемнің қайыршылығынан және барлық уақиғалардың қарсысында дірілдеуден қүтыласың...
Ия, бүл сөз - сондай берекелі бір қазына, сенің шексіз әлсіздігің, пақыр-лығың - сені шексіз қүдіретке, рах-метке байлап, Қадыры Рахымның қүзырында әлсіздікті, пақырлықты ең мақбүл бір шапағатшы қылады. Ия, бүл сөзбен әрекет еткен - әскерлікке алынған сондай бір адамға үқсайды, ол адам үкімет атынан әрекет етеді, ешкімнен қорықпайды, «заң атынан, үкімет атынан» - дейді, барлық тір-лікті істейді, барлық нәрсеге қарсы түрады. Сөз басында: «бүкіл мәужудат өз хал тілімен «Бисмилләһ» дейді» - деп айтқан едік. Солай ма?
Ия, мәселен былай болса: жалғыз бір адам келді, бүкіл қала түрғындарын мәжбүрлеп бір жерге жіберді және мәжбүр етіп жүмыс істеттірді. Еш күмәнсіз білесің: ол адам өз есімімен, өз қуатымен әрекет етпейді, бәлкім ол - бір сарбаз, үкімет атынан әрекет етеді, бір патшаның қуатына сүйенеді.
Дәл осыған үқсас, барлық нәрсе Жанабы Хақтың атымен әрекет етеді: түйіршіктер сияқты үсақ үрықтар мен дәнектер бастарында үлкен ағаштарды, тау сияқты жүктерді көтеріп түрады. Демек, әр бір ағаш «Бисмилләһ» - дейді, Рахмет қазынасының жемісте-рінен қолдарын толтырады, біздерге үсынады. Әр бір бақша «Бисмилләһ» - дейді, Қүдірет асханасынан бір қазан болып, алуан түрлі, өте көп ләззатты тағамдар бірге пісіріледі. Әр бір сиыр, түйе, қой және ешкі сияқты берекелі хайуандар «Бисмилләһ» - дейді, Рах-меттің берекетінен бір сүт бүлағы болады. Біздерге Раззақ атымен ең тамаша, ең таза тіршілік қорегі сияқты тағамды үсынады. Әр бір өсімдік, ағаш және шөптердің жібек секілді жүмсақ түбірлері мен тамырлары «Бисмилләһ» - дейді, қатты тас пен топырақты жарып өтеді. «Алла атымен, Рахман атымен» - дейді, барлық нәрсе оған бағынышты болады.
Ия, бұтақтардың ауада жайылып өсуі және жеміс беруі сияқты, ол қатты тас пен топырақтағы тамырлардың өте оңай ғана таралуы және жер астында жеміс беруі, әрі айлар бойы нәзік, жасыл жапырақтарының өте қатты ыстыққа қарсы түрып, жас қалуы - табииунның аузына қатты тоқпақ үрады. Көр болғыр көзін шүқиды және айтадьі: ең сенім артқаның - қаттылық пен ыстықтық та Оның бұйрығымен әрекет етеді. ол жібек секілді жұмсақ тамырлардың әр бірі Мұса (Ғ С.)-ның асасы сияқты
әміріне оағынып, тастарды
парша-парша етеді. Және ол темекінің
қағазы сияқты жүқа, нәзік
жапырақтардың әр бірі Ибраһим (Ғ.С.)-ның
ағзалары сияқты от шашқан
ыстыққа қарсы 
Аятын оқуда.
Сондай-ақ барлық нәрсе рухани тілімен «Бисмилләһ» - деп айтады және Алла атымен Алланың нығмет-терін келтіріп, біздерге беруде екен, біз де «Бисмилләһ» - деуіміз керек. Алла атымен беруіміз, Алла атымен алуымыз керек. Олай болса, Алланың атымен бермеген ғафил адамдардан алмауы-мыз керек.
Сауал. сатушы саналған адамдарға бір ақы төлейміз. Ғажабы. негізгі мал-мүлік иесі болған Алла, бізден қандай ақы қалайды?
Жауабы. ия, Ол Хақиқи Мұнғим - бұл қымбатты нығметтерінің, малдары-ның орнына бізден қалаған ақысы үш нәрсе.- бірі - зікір, бірі - шүкір, бірі -пікір.
Басында «Бисмилләһ» - зікір. Соңында «Әлхамдулилләһ» - шүкір. Ортасында болса, бүл қымбатты, ғажайып өнер туындылары болған нығ-меттер - Ахад Самадтың қүдіретінің мүғжизасы және рахметінің сыйлығы екенін түсіну және ойлау - пікір. Бір патшаның бағалы бір сыйлығын саған алып келген бейшара бір адамның аяғына жығылып, сыйлық иесін таны-мау - қандай дәрежеде ақымақтық болса, хақиқи болмаған нығмет берушілерді мақтап және оларды жақсы көріп, Хақиқи Мүнғимды үмыту - одан да мың есе ақымақтық болады.
Әй, нәпсі! Бұндай ақымақ болмауды қаласаң, Алла атымен бер... Алла атымен ал... Алла атьмен баста... Алла атымен істе. Уәссалам.
ОН ҮШІНШІ СӨЗДІҢ ЕКІНШІ МАҚАМЫ
Заман ақырдың алай-тулей куйін кешіп, адамды еріксіз өзіне тартып кететін пәлекет иірімнің ішіпде жүріп ақылынан адаспай ақиқат ушін арпалысқан кейбір жастармен сухбаттасу.
Бір топ жас мына замандағы әзәзіл де сұмпайы нәпсіқұмарлыққа және әуестіктерге салынып кетпей, оған төтеп берулері үшін, „ақыретімізді қалай құтқарып қалуға бола-ды?" - деп, Рисалә-и Нұрдан медет сұрады. Рисалә-и Нұрдың терең мағынауи тәмсілі атынан былай дедім: Дүниеде қабір бар екені рас, оны ешкім жоққа шығара алмайды. Қаласақ та, қаламасақ та, бәріміздің де оған кіретініміз анық. Оған кірудің үш жолы бар. Өзге жолы жоқ.
Бірінші жол: Әлгі қабір - иманды жандар үшін бүл дүниеден әлдеқайда керемет о дүни-еге айқара ашылған есік.
Екінші жол: Ақыретті мойындағанымен, өз нәпсісін тыя алмай адасып жүргендер үшін ол - барлық дос атаулыдан айыратын жалғыз адамдық абақтыға мәңгілік қамалу. Ол пенде ақырет ісіне сеніп, біле тура орындамаған соң, тиісті жазасын алады.
Үшінші жол: Ақыре,тке сенбейтін кәпірлер мен хақ жолдан тайғандар үшін мәңгілікке жойылу қақпасы ...яғни өзінің, өзімен бірге барлық жақсы көрген адамдарының да көздерін жою үшін жасалған дар ағашы. Өзі де солай деп білгендіктен, күткенін айнытпай көретін болады.
Аталған соңғы екі жол өте айқын әрі түсінікті болғандықтан, дәлелдеудің қажеті жоқ; тиісті пенденің өз көзімен көруі қолға ұстатқандай анық.
Қашанда ажал дегеніңіз жасырын, ол табан астынан келмек. Кез келген жерде, кез кел-ген уақытта тап беруге әзір. Жасг кәрі деп те айырып жатпайды. Кірпік қақпастан сұқты көзін қадап қарап тұрған, әлгі мәңгілікке жойылудың тұңғиық терең де шексіз оқпанын мәңгілік әлемнің есігіне, шексіз бақыт пен нұр әлемінің қақпасына айналды-ру - Оейшара тірі адамның ең басты да зор мәселесі.
Бұл ащы шындыққа, яғни ажалға үш жол бар. Үш жолдың да аталған түрде болатын-дығынан кімдер хабар береді десеңіздер, олар: жүз жиырма төрт мың турашыл елшілер, халқына мойындату үшін қолында мүғжизелері бар пайғамбарлар, сондай-ақ олардың айтқандарын дәлме-дәл куәгерлік етіп, қызу қуаттап қол қойған жуз жиырма төрт миллион әулие әрі ақиқатқа жаны құмар сансыз жандар. Булар пайғамбарлар мен әулиелердің айтқан хабарларын дәлме-дәл, қисынды әрі ғылыми түрде дәделдей отырып^ әлгі жоқ болу мен мәңгі зынданға тусу бәлесінен қутылудың, сонымен қатар оны мәңгі бақыт әлеміне айналдырудың жолы жузден тоқсан тоғыз ықтимал Иман және Ал-лаһқа мойынсүну екендігіне бірлесе отырып бірауыздан хабар беруде.
Қауіптілігі жүзден бір ықтимал жолға түскен бір адам ескертуге қүлақ аспайг сол жолда кетсе, „Бір нәрсеге ұшырап қалам бан деген ой оның мазасын алып, тәбетін қашыратыны анық. Апырым-ай, жүз мыңдаған турашыл да әділ елшілер Құдайдан безу мен азғындықтың жолы - жүзде жүз ықтимал әлгі қарсы алдындағы қабір дар ағашына апаратынын және мәңгілікке жапа-дан-жалғыз қамалуға себеп болатынын хабар-лауда. Ал, имандылық пен қүлдық жолы: жүзде-жүз ықтимал әлгі дар ағашынан қүтқарып, жалғыздық абақтысы мен қарсы алдындағы қабірді мәңгілік қазынаға, сондай-ақ бақыт сарайына айнадыратынынан хабар беріп, белгілері мен ишараттарын көрсетуде. Осындай өте маңызды да өзекті мәселені толғанған адам баласы, әсіресе, мүсылман, егер иманы, жасаған қүлшылығы болмаса, оған дүниенің салтанаты берілсе, апырым-ай, бақытты бола қояр ма? Қарсы алдында қасқайып турған дар ағашынан пайда болған көңіліндегі үрейді баса қояр ма? Сіздерден сүраймын.
Мәселен, олардың бірі қолыңыздағы Рисалә-и Нүр шығармасы.
Қарттық, ауру-сыркау, уайым-қайғы, бақытсыздық, айналамызда күнделікті болып жататын ажал тәрізді оқиғалар, әлгі қасірет-қайғының көзін ашып, әрдайым еске түсіріп отырады. Қүдайдан безгендер мен азғындар жүз мыңдаған ләззат пен рахатқа батып жүргенімен, олардың көңілдерін мағнауи жәһәннам торлап, жанын жегідей жейді, ішін удай ашытады. Бірақ оны басып алған селқостық масаңдатып, уақытша сездірмейді.
Ал, имандылар мен қүлдық үрғандарға кел-сек, олар иман арқылы өздеріне қ^бір дегенді сарқылмас қазынаға кенейтін әрі мол бақытқа бөлейтін амалға және сондай үлкен „тағдыр11 лотереясының миллиард алтын ділдә мен алмас жәуһарлар үтатын билетіне айнал-дырады. Әрдайым „Келг билетіңді ал!" дейді деп күткендіктен, терең де пәк ләззатқа, ру-хани рақатқа бататыны сондай, сол ләззат егер денеге айналса немесе дән болып ағашқа айналса, иесіне өзіндік бір жәннат сыйлайды. Осындай рахат пен пәк ләззатты біле тұра тәрк етіп, жастықтың буымен әлгі қайғы-қасірет аралас улы бал тәріздес әуесқой, ойнақы да өткіңші тыйым салынған ләззаттарды қуған адам өзінің хайуаннан жүз есе төмен екенін көрсетеді. Бөгде жүрт сияқты дінсіз де бола алмайды, Өйткені олар пайғамбарын бекерге шығарса, басқа пайғамбарды қабылдауы мүмкін. Пайғамбар-ларын танымаса да, Қүдайын таниды. Қүдай-ын үмытса да, бойында мәдениетке татитын кейбір жақсы қасиеттер де қалуы мүмкін.
Бірақ мүсылман барлық пайғамбарды әрі Қүдайды, сондай-ақ кемелдік атаулыны Мүхаммед араби Ғалейһиссалату уәссалам-ның арқасында үйреніп, таниды. Оның тәрбиесінен тысқары қалған, яғни онымен байланысын үзген мұсылман ешбір пайғамбарды танымайды. Құдайды да үмыта-ды, бойында ізгіліктің нышаны қалмай, мүлдем көрсоқыр болады. Олай болатыны біздің пайғамбарымыз пайғамбарлардың ең соңғысы, ең үлкені әрі тура жолға шақыруы мен діні жалпыға ортақ, бүкіл адамзатқа үндеу жасаған, сондай-ақ діни тұрғыда бол-сын, мүғжизелері болсын бәрінен үстем және ақиқат тұрғысында адамзатқа үстаздық етіп, пайғамбарлығы он төрт ғасыр бойы іс жүзінде дәлелденген. Әрі адамзат атаулының мақтанышы мен бетке тұтары. Пайғамбардың осындай тәрбиелік негіздерін, діни дәстүр-лерін тәрк еткен адам кемелденуден мақүрым қалады, нүрға шомбайды, әбден азғындап, сөзсіз хайуан сатысына дейін қүлдырайды.
Әй, дүниенің қызығына қүмар, қысқа ғұмырының рахаты үшін тұрмысын ғана жақсартуға тырысқан бейшаралар! Өмірде бақыт, рахат, көңіл хоштығын қаласаңдар: Аллаһтың рүқсат беріп, кеңшілік еткен өл-шеулі ләззатына қанағат етіндер. Ол қара ба-сыңызға толық жетерлік. Онан артық заңсыз ләззат мыңдаған қайғыға душар ететінін енді түсінген шығарсыңдар. Кино өнері дамыған қазіргі кезде өткен күндердің оқиғаларын бүгін айнытпай көрсететініндей, болашақтағы, мәселен, елу жылдан кейінгі жағдайларды да киномен қазір көру мүмкін болса, осы кездегі азғындар, қазіргі шат-шадыман тіршіліктеріне қатты жиіркеніп, өкіне жылар еді. Демек, дүние мен ақыретте бақытты болғысы ке-летін адам имандылықтың ережелерін қүбы-ланама ретінде үстаушы Мүхаммедтің (с.ғ.с.) тәрбиесін алуы тиіс.
БІР КҮНІ ЕСКІШЕХИР АБАҚТЫСЫНЫҢ ТЕРЕЗЕСІ ШУАҒЫНДА ОТЫРҒАН ЕДІМ
Қарсы алдымдағы лицейдің ауласында, ере-сек қыздар билеп жатқан болатын. Оларды бұл дүние жәннатында жүрген жаһаннам қор қыздары турінде көрдім. Сол сәт олардың елу жылдан кейінгі жағдайлары бейне бір теледи-дар айнасына шыққандай көз алдыма келе берді. Әлгі асыр салған мәз-мейрам алпыс қыздың елуі қабірде азап шегіп жатыр. Қалған онының жастары жетпісте, қартай-ған, беттерін әжім басқаны сондай жұрт оларға жеркенішпен қарайды. Олардың бола-шағын ойлап жыладым.
Ақырзаман пәлекеттерінің шын мағына-сын көргендей болдым. Пәлекеттің ең қорқыныштысы намыссыз әйелдердің үятсыз-дығынан өрбитіндігін көрдім. Олар жұртты өзіне еріксіз тартып, нәпсіқұмарлықтың оты-на көбелектей тусіреді. Ақыреттегі шексіз өмірлерін жалған, өткінші дүниенің бір ми-нуттық ләззатына айырбастатады.
Бір күні көшеге қарап отырғанымда, бұл пәлекеттің нақты, тым әсерлі бір мысалын көрдім. Жастарға қатты жаным ашыды. „Маг-ниттей тартып кететін осы пәлекеттен бул бейшаралардың өздерін өздері құтқарулары қиын" деп, ойланып отырғанымда, көз алдыма бұл пәлекеттердің отын лаулатып, дінсіздікті жаюшылардың мағынауи тулғасы келді. Оған және одан дәріс алушы имансыз кәпірлерге мен былай дедім:
Әй, жаһаннамның қор қыздарымен көңіл көтеру үшін дінін сатып, азғындық жолда н^псінің құлы болған дінсіз! Дүние қызығын қі^май, өлімнен қорқып қабірді үмытқысы кеЛген, дінін сатушы бейшара бейбақ! Есіңде болдын! Имансыз көзқарастағы сенің бүл дүнгіең өмір сүріп отырған сағаттарың, ми-нуттсфың ғана. Дінсіздігі мен имансыздығы үшін бұрынғы өткен адамдар мен жан-жану-арлар өліп, жоқ болып, топыраққа айналған, Келешектегілерді көзіңмен көрмегендігіңнен сен үшін олар да өлі, жоқ. Сондай-ақ, иман-сыз көзқарас тек қана ақыл мен дүниеауи жағына қарағандықтан, әлемдегі планеталар мен барлық жаратылыстың дамылсыз қозғалысын жүйесіз, кездейсоқ деп біліп, олардың қақтығысып қалуынан қорқады. Өлім қорқынышы жанды өртеп, ақылды қайғыға салады. Бір сағаттық мастық пен жиіркенішті ләззат манағы қорқыныш пен қайғыны баса алатын болса, солай жалғастыра бер. Болмаса, ақылға кел. Тірі кезіңде жанынды жегідей жеп, өміріңді то-заққа айналдыратын ойлардан қүгылып, жа-ның рахат тапсын десең, әрі өмірдің ләззатын татқың келсе, Құранның дәрісін тында. Өткінші, жалған минуттық ләззатты шексіз, түпсіз имандылық ләззатына айырбаста1.
Иә, иман бүл дүниеде де жәннәт ләззатгарын ойша татқыза да алады. Ләззаттын, жүздеген пайдасынан мына бір ғана пайдасына көзің сал: сенің жанындай жақсы көретін бір кісің әл үсгінде көз жүмғалы жатқанда, Лұқпан мен Қызырдай бір дәрігер келді де, кісі бірден тәуір болып кетті. Сонда кдншама сүйініп, қуанасың. Иман да сенің бүрынғы өткен жақындарың мен қымбатгыларың кднша болса, сонша қуаныш бере алады. Сенің мазарлардағы миллиондаған қымбатгыларың иман нүрымен ғана көз алдында қайта тіріліп келеді. Олардың: „Біз өлген жоқпыз, өлмейміз де," - деп, тіршіліктерін кдйта жалғастырғандарын иман нүрымен көре аласың. Айырылып, көз жазып қалудан болатын кдйғылардың орнын олардың тіріліктерінен, қайта табысудан пайда болған сүйініш басады. Демек, иман имандыларға бүл дүниенің өзін де жәннат ләззаттарын береді, бере де бермек.
„Мен хайуан секілді өмір сүремін11 дем^. Себебі олар үшін болашақ пен өткен ш^қ жоқ. Жәнаб-ы Хаким-и Рахим жануарларға ақыл мен ойлау қабілетін бермеу арқщлы оларды шексіз қайғылардан қүгқарған. Тіпті, сойылу үшін жатқызылған тауық ешқандай да уайым-қайғы сезбейді. Пышақ кескен кез-де ғана сезгісі келеді, алайда ол кезде сезім кетеді, ол уайымнан да құтылады. Жәнаб-ы Хақтың оларға деген өте жоғары дәрежедегі рақымдылығы, рақметі мен мейірімі ғайыпты білдірмеуінде. Бұл, әсіресе, жуас үй жануарла-рында анық байқалады. Демек, еш нәрсе ойламай хайуанша өмір сүріп, ойнап-күлу жағынан сен хайуанға жете алмайсың. Одан мыңдаған дәреже төменсің. Себебі хайуанмен салыстырғанда, сенің өткен шақ пен бола-шақты ойлау қабілетің, ақылың бар. Мұңсыз емес, мұндысың.
Достық, бауырластық, сыйластық, ар мен отансүйгіштік тәрізді сенің мақтан тұтқан қасиеттерің өткінші болғандықтан, осынау иен даладан тырнақтай ғана жер алғанмен бірдей. Шексіз заманға салыстырғанда, осы өткінші шаққа тәуелді болғандықтан сенің адамгершілігің мен кемелдіктерің жасанды, жалған, негізсіз, түкке тұрғысыз болып азып-тозатыны сондай, оның бірте-бірте азып, мүлдем жойылып та кетеді. Оның үстіне иманды жандардың имандылығында достық, бауырластық, құрмет, адалдық секілді қасиеттер өткен мен болашақты да қамтығандықтан, оның адамгершілік пен ке-мелдік дәрежесі жоғары шығады.
Сенің бүл дүниедегі жеңістерің шыны сы-нықтарын алмас бағ^сына сатыц алушы диуа^ на еврейдің әрекетіне ұқсайды.'Сен өткінші ёміріңнің өтеуіне шексіз өміріңнің құнын бе-рудесің. Бар күшінді бұл дүние үшін жүіісағандықтан, тіршілікте белгілі бір жегі^істерге жетуің мүмкін. Сенің ақыл, рух, жүрек сезімдерің негізгі міндеттерін тастап, нәпсінің жиіркенішті істеріне жәрдем бер-гендіктен, дүниеуи табыстарға жетуің әбден мүмкін. Бір минутқа бір жылдық жойқын құмарлық, махаббат, кек сияқты сезімдеріңді пайдаланғандықтан, діндар қауымға уақытша үстемдік те етесің.
Сенің ақыл, рух, жүрек сезімдерің қасиетті міндеттерін былай тастап, азғын нәпсіңнің құлы болып, хайуандық дәрежеге құлды-рағандықтан, әлбетте, бұ тірліктегі иманды жандарды жеңесің де, сырт көзге әлдеқайда жағымды да көрінесің. Сенің ақылың, рухың өте азғындап, құлдырап кеткені сондай, олар нас әуестік пен нәпсіге айналып кеткен. Бүл саған жаһаннамды, бейшара имандыларға жәннатты алып беретін уақытша ғана жеңісің болады.
ҮСТАЗЫМЫЗДЫҢ „ЖАІЛАІ-
ШЫРАҒЫНА" АЛЫНУЫ
ЛАЗЫМ ПІКІРІ
Мәрсиннен келген „Шы-рақтың" бас жағындағы „Маңызды мәселедегі" жиырма үшінші және жиырма төртінші бетгерді алып тастау керек. Өйткені „Нүрдағы" маңызды мәселелердің бірі мейірбандық болғандықтан, ер кісілерге қарағанда, ханымдар нұрлармен шын ықыластарымен шүғыл-дануда. Мейірбандық қаһар-мандары болған мүбәрак апа-қарындастарымыз бүл екі беттегі қатты кеткен жерлерден әсерленіп ренжімесін. Себебі бүл мәселелер Стамбул секілді жер-лерде жартылай жалаңаш грек, армян қыздарына еліктеп, со-ларға ұқсағысы келген кеибір Ислам қыздарына ғибрат үшш жазылды. Стамбулдағы мүна-пықтар мен масондар және „Шы-раққа" қарсы кейбір газеттер, бүнымызға бурыс мағыналар тағып, әйелдердің Рисалә-и Нүрға деген ықыластарын азаиту пейілімен жалалап отыр. Әзірге бұл екі бет алынып, орнына „Әйелдермен әңгіме" атты Әйелдер Рисаләсі қойылсын.1
Саид Нүрси
Бұрынырақта жастарды азғырып, бүзу үшін Ислам тәрбиесіне қарсы ұйымдар әрекет жасаганындай, бейшара әйелдерді жолдан тай-дыру үшін, қазір де кейбір астыртын дінсіз үйымдар әрекет жасауда.
Мүндай арандатушы азғын ұйымдардың сөэдеріне еріп, есегіне алданбау үшін, қолдарында „Жастар шырағы" барларға жоғарыдағы мақаладан бір нүсқа берілсін.
Ол екі беттің орнына хавымдар „Әйелдер-мен әңгіме" атты рисаләсі мен „Қарттар мен жас ханымдар" қүбылнамасын оқысын. Алып тасталған екі беттің орнына үстазымыздың жоғарыдағы пікірі қойылсын.
ОЙЛАМАҒАН ЖЕРДЕН КЕЛГЕН МАҢЫЗДЫ МӘСЕЛЕ
Ақырзаманның пәлекеттерінде ең маңызды рөл ойнайтын әйелдер қауымы және олардың азғындықтары екендігі хадис-терден белгілі.
Бұрынғы заманда Амазондар дейтін тым жауынгер әйел тайпаларының таңғаларлық ұрыстар жүргізгендігі тарихтан белгілі. Сол сияқты қазіргі заманда да азғын дінсіздердің Исламға қарсы жүргізген соғыстарының ең маңызды әскері, жүгенсіз нәпсі мен шайтан-ның қоластына берілген әскердің ең қауіптісі - жартылай жалаңаш әйелдер.
Ашық-шашық, аяқтары пышақтан бетер. Олар иманды мүсылмандарға тұтқиылдан күйрете шабуыл жасауда. Некеге түруды азайтып, жезөкшеліктің етек алуына ықпал етуде. Көпшіліктің сезімін тұтқындап, рухы мен жүрегін ауыр күнәлармен жаралауда. Ол, тіпті, кейбір жүректерді өлтіріп те жатыр.
Әлгі пышақ тәрізді аяқтар бірнеше жылдар бойы бөтен көзге көрсетудің толық жазасы ретінде жаһаннамның отыны болып алдымен жанады. Әрі сенім мен адалдықты жоғалтқандықтан, бүл өмірде де арманда өтіп, жаратылысынан өте мұқтаж бір жар таба ал-майды. Тапса да, басына пәле боп жабысады. Осындай жағдайлардың салдарынан ақырзаманда некеге талап болмағандықтан, кей жерлерде қырық әйелге бір еркек қожалық ететіндей пәсі кетіп, бағасының ар-зандайтыны хадистерден белгілі.
Бүл рас. Әр сұлу өз сұлулығын сүйеді, қолынан келгенінше сол сұлулығын сақтап қалуға тырысатыны да рас. Әрі сұлулық бір нығмет, егер ол нығметке шүкір етсе, мағынасы мен мәні арта түседі. Егер шүкір етпесе, өңі оңып көріксізденеді. Ақылы бар ару болса өз сұлулығы мен көркінің басына пәле болып, күнә арқалатуынан, нығметтердің қадірін білмеу арқылы азапқа салатын басты себеп жасаудан жанын сала қашады. Беоон жылдық қана жалған сұлулықты мәңгілік ету үшін осы қасиетін дүрыс жолда қолданып, бар нығметтерге шүкір етеді. Әйтпесе, қартайған шағында ұятқа қалып, үмітсіз көз жасын төгуден басқа амалы қалмайды.
Ислам тәрбиесі Қүранның сүлу дәстүрімен әйелдің сұлулығы арта түссе, әлгі өткінші әдемілік мағыналық жағынан мәңгілікке айналады. Жәннатта хор қыздарының көркінен де сұлу турге енетіндігі хадистерден айқын белгілі. Сұлуда титтей ақыл болса, мәңгілік сүлулықты қолынан шығармауға ты-рысады.
Әзиз, шынай байырларым!
Рисалә-и Нұрдың жас шәкірттерінің алған бағыты намыс пен тазалық, пайғамбарымыз-дың лайықты сүннеті болмақ. Бүлар жастық шақта қаншалықты маңызды екендігін, нағыз шаттыққа толы жастық кезеңі осы жолда екендігін тағы бір дәлелдеп, нағыз Түрк жас-тары кім екендігін көрсете білулері үшін, „Қауіпті жағдайда турған жастарға ескерту" атты бір мақала жіберіп отырмыз.
Бауырыңыз Саид Нурси
БІР ТОП ЖАСТЫҢ ЫНТАСЫН АРТТЫРЫП,
ЖІГЕРЛЕНДІРУ ҮШІН БЕРІЛГЕН
ДӘРІС НЕМЕСЕ НҮСҚАУ
Бірде жарқын жүзді бірнеше жас қасыма келді. Өмірде кездесетін қауіптерден, жас-тықтың албырттығынан сақтану үшін әсерлі насихат сүраған оларға ертеректе Рисалә-и Нұрдан медет сүраған жастарға айтқанымды қайталап, былай дедім:
„Жастық шақ сөзсіз өтеді де кетеді. Егер сендер занды да ұлықсат берілген жолмен жүрмей, бет алды лақсаңдар, мына жастық шақ босқа кетіп, тек мына дүниеде ғана емес, қабір мен ақыретте де тіршілікте берген ләззатынан әлдеқайда мол қайғы-қасіретке душар етеді. Егер берілген жастық шақты нығметке шүкіршілікпен абырой мен намыс жолында әрі оны мойынсүнуға сарп етсеңдер, әлгі жастық шақ рухани турде мәңгілікке айналып, бақи жастық шақты иеленуге се-бепші болады.
Иә, егер өмірдің иманы болмаса немесе тоңмойындықтан иман әсер етпесе, өмір де-геніміздің алдамшы, қысқа ләззаты бар, бірақ сол ләззаттары мен қызықтарынан уайым мен қайғысы көп болып кетеді. Өйткені адам баласының хайуаннан айырмашылығы оның саналылығы, осы шақпен бірге өткен және келешектен де алаңдар болуы. Үзап кеткен сол шақтардың ләззатына қанып, қайғысын да жұтады.
Хайуан болса олай емес. Санасы болмаған соң, өткен күндердің өкініштері мен келе-шектің үрейлері оның алар ләззатына еш әсер етпейді, мазаламайды да.
Егер адам азғындық пен немқүрайлылыққа салынған болса, оның қазір алған ләззатын өткен шақтың өкініштері мен келешектің уайым-қайғысы мазасын май ішкендей етеді. Әсіресе, ол ләззаттар заңсыз болса, одан сай-ын улы бал болып ішті зәһардай өртейді. Де-мек, өмірдің қызығын қууға келгенде, хайуаннан жүз есе кем... Құдайдан безгендер мен азғындардыңг сондай-ақ бейқам адамдар-дың өмірі, керек десеңіз, тіпті, болмысына дейін өзінің сол сәттегі күні ғана. Оның ойынша өткен күндер мен әлемдер жым-жы-лас жоқ. Саналы болғандықтан ол жақтан қараңғылықтың лебі есіп, тас түнек болып көрінеді. Ал, келешек болса да жым-жылас. Міне, осылардан пайда болған мәңгілік қощтасулар жолын тауып оның өміріне әрдайым қараңғылықтың ызғарын еседі.
Ал егер иман өмірді жандандырса, өткен шақ пен келешек әлгі иман нұрымен жа-рыққа толады. Оның рухы мен көңіліне имандылық тұрғысынан осылайша болмыс сыйлап, рахатқа бөлейді. Бұл ақиқат „Қарттар рисаләсі11 деген кітапшаның „Жетінші үмітінде" баяндалған. Сол жерге қараңыздар.
Міне, өмір деген осы. Тіршіліктің ләззаты мен рахатын қаласаңдар, өмірлеріңді иман-мен жандандырыңдар, парыздармен әшекейлеп, күнәлардан аулақ тұру арқылы сақтап бағыңдар.
Кез келген жерде, кез келген уақытта күн сайын болып жатқан қайғылы қазалар бізге нені меңзейді? Олар өлімнің ақиқат екенін, одан қашып қүтылу мүмкін еместігін білдіреді. Бұл туралы басқа жастарға да айтқан болатынмын. Тағы да қайталаудың реті келіп тұр.
Мәселен, әне бір жерде дар ағашы тұр дейік. Оның қасында лотерея (билетінің үгыс-тары өте құнды да қымбат) кеңсесі орна-ласқан. Осы отырған бәріміз қаласақ та, қаламасақ таг жаппай әлгі жерге шақырыламыз. Шақыру мезгілі белгісіз болғандықтан, кез келген уақыт бізге: „Кел, өлім жазасына кесілдің, дар ағашына шық", не болмаса: „Кел, үтыс билеті шықты, милли-он алтын ділдәға ие болдың" дейтін хабарын күтіп тұрғанда, кенет есіктен екі адам кіріп келді. Біреуі: киімі әлем-жәлем, жартылай жа-лаңаш, сұрқия сүлу әйел, қолында сырты бүтін, іші түтін у қосылған халуа бар, бізге жегізгісі келеді. Екіншісі: салмақты да сабыр-лы әрі алдамайтын да алданбайтын адам. Ол манағы әйелдің ізін ала кіріп келді де, бізге бұрылып:
„Сендерге бір тылсым дәріс әкелдім. Мүны оқып, манағы халуаны жемесеңдер, көз алда-рындағы дарға асылудан аман қаласындар. Сондай-ақ осы тылсымның арқасында әлгі құнды билетке қолдарың жететін болады. Көз алдарыңда дар ағашы қасқайып тұр. Манағы халуа жегендерді көріп отырсыңдар, олар да дар ағашына барып асылып жатыр. Тіпті, дар ағашына барғанша жеген халуасы асқазанын бүріп, шаншып ауыртады. Ал қүнды ұтысты иеленгендер болса шынында көзге көрінбейді. Олар да сырт көзге дарға шыққандай болады, бірақ олардың асылмай, қайта ол жерді бас-палдақ жасап ұтыс тарататын кеңсеге өтіп кеткендерінен миллиондаған куәгерлер хабар беруде. Сенбесеңдер, терезеден қараңдар. Жауапты қызметкерлер мен бүл іске тікелей қатысты даналар айналаға жар салып хабар таратып жатыр. Хабарына қүлақ түретін бол-сақ, онда былай дейді: "Әлгі дар ағашына бет алғандарды көздеріңмен көргендерің сияқты мына қымбат ұтысы бар билеттерді де мен әкелген тылсымды қабылдағандар ғана иелен-гендігіне күмәнсіз сеніңдер. Ол ашық күндей рас, шүбәларың болмасын."
Міне, осы тәмсіл сияқты жастық шақтағы балдай дәмді, бірақ тыйым салынған заңсыз әрекеттер мен орынсыз көңіл көтерулер мәңгілік қазына әрі мол бақытқа бөленудің билеті және куәлігі болып табылатын иманды-лықты зақымдап, тіптіг'жоғалуъша себеп бола-тындықтан, дар ағашы тәріздес өлімнің және түңғиық қараңғылық әлемнің есігі сияқты қабірдің азабына душар етеді. Ажал жасырын болғандықтан жас, кәрі деп айырып жатпай, қылышын сүйретіп кез келген уақытта бас салуға келіп қалуы әбден мүмкін. Егер манағы улы балдай заңсыз әуесқой әрекеттерді тәрк етіп, Қүран тылсымы - иман және парыздар-ды орындағандардың тағдырдың керемет ло-тереясынан шығатын мәңгілік бақыт билетін алатынына жүз жиырма төрт мың пайғамбар (ғаләһимүссәләм) мен сансыз әулиелер бірауыздан хабар беруде, оның негізгі ұшқындарын көрсетіп те қояды.
Сонымен, жастық шақ өтеді де кетеді. Ол азғындыққа сарп етілген болса, тіршілікте болсын, ақыретте болсын, қыруар қайғыға ду-шар етеді. Ондай жастар көбінесе жат қылықтардан және шамадан тыс ысыраптан болатын үрейлі ауруға шалдығып, емханаға, сондай-ақ бойын билеген албырттықпен абақтыға немесе қызық қуып, көңіл көте-ретін бұзық жерлерге және іші пысып жаны күйзелгендіктен ішімдік ішетін жерлерге үйір болатынына көз жеткізгілерің келсе, түрме-лерге, емханаларға, зираттарға барып көріңдер. Әлбетте, емхананың өзіне тән тілінен, жастық шақтың қызбалықтары мен теріс әрёкеттерінен туатын сырқаттардан жа-ны қиналып, „қап, әттеген-ай" деген өкінішті дауыстар естілетіні сияқты, түрмеден де ішінде отырған албырттыққа салынып, заңға қарсы әрекеттің соңында ащы таяқ жеген байғұс жастардың өкініш толы күйініштерін естисіңдер. Ал, зираттан, яғни жолаушыларға тынбастан есігі ашылып жабылған берзах әлемінен азапқа шыдай алмай шыңғырған да-уыстар естисіңдер. Мүның себебін қабірде не болып жатқанын көре алатын көзі қарақты әулиелер мен ақиқат қүрбандарынан сұрар болсақ, олардың айтуынша, жастық албырт-тығы мен теріс әрекеттердің нәтижесі екендігіне көз жеткізесіңдер.
Сондай-ақ адамзаттың басым көпшілігін құрайтын қарттардан, ауру-сырқат кісілерден сұрандар. Әлбетте олардың көпшілігі мұңын шағып, өкіне: „Қап, әттеген-ай, жастық шағымызды босқа өткіздік, тіпті, зиянды жер-лерге сарп еттік. Абай болыңдар! Біз сияқты болмаңдар..." дейді. Өйткені бес-он жылдық жастық шақтағы заңсыз ләззат үшін тіршілікте көп жылдар уайым мен қайғыға, берзахта азап пен зардапқа, ал ақыретте бол-са жәһаннам мен тозаққа тап болады,
Әйтседе: 
деген үміт бойынша
тозақтағы пенде қаншалықты
аянышты халде болса даг жан ашуға
лайық емес. Неге десеңіз, өзінің
қалауымен зиян шеккен адамға
жанашырлық жасауға болмайды,
Аллаһу Тағала сендерді және мені мына алай-түлей заманның бүліктерінен, бәле-жала-сынан сақтасын, амин.
РИСАЛӘ-И НҮР ШӘКІРТТЕРІ ТАРАПЫНАН
ҚОЙЫЛҒАН БІР САУАЛҒА ЖАУАП
„Ислам әлемінің тағдырымен тікелей бай-ланысты мына Екінші дүниежүзілік соғыстың қиын-қыстау шағында екі жылдан бері, қазір он жылдан асты, я бізден, я әр күн сізге қызмет етіп жүрген Әминнен бір рет болсын сүрамадыңыз. Апырым-ай, осы үлкен оқиғаның маңыздылығын жоятын одан үлкен өзге ақиқат бар ма? Әлде онымен шүғылдану зиянды ма?11 деп үстазымыздан сүрап едікг жауап ретінде былай дегені бар:
Иә, мына Екінші дүниежүзілік соғыстан әлдеқайда маңызды басқа бір ақиқат, орасан зор оқиға болгандықтан, мына соғыс оның қасында елеусіз. Қалай десеңдер, бүл соғыста екі ірі мемлекет жер-жаһанның билігі үшін қырқысып жатыр. Бір жағынан екі үлкен дін бір-бірімен мақүлдасып, келісімге келетін күн туып, бір жақтан от шашқан дінсіздік пен сәмауи діндер арпалысып, аласапыран бас-талғанда, адамзаттың „социалист" тобы мен „буржуй" тобы арасында болып жатқан дау-шардан әлдеқайда маңызды мәселе туып отыр. Әрі өте-мөте маңызды бір ақиқат шыққаны сондай бүл мәселенің әр адам басы-на шаққанда түсетін мөлшері мына болып жатқан Екінші дүниежүзілік соғыстан әлдеқайда салмақты. Ол не қылған мәселе? Ол мынау:
Қазіргі таңда әрбір мүмин үшін, тіпті, бар-шаға жер шарындай мәңгі алқап, алқап болғанда да, бастан-аяқ бау-бақша, зәулім са-райлар салынып қалған еш бітпейтін мәңгі бір мүлікке ие болу немесе уыстан шығарып алу мәселесі тур. Демек, баршаны толғандыратын бүл мәселенің маңыздылығы сондай, егер бір адамның Англия, Германия елі сияқты байлығы мен күш-қуаты болса әрі ақылы да болса, жалғыз әлгі мәселені шешу үшін қолда барын сарп етер еді. Әрине, ол мәселені шешпей түрып басқа мәселелермен айналысқан адам - диуана. Тіпті, бүл мәселенің шиеленісіп кеткені сондай, бір көріпкел әһли кәшфтің көргеніндей бір жерде ажалы жетіп көз жүмған қырық адамның біреуінің ғана табысқа қолы жеткен екен. Қалған отыз тоғызы қүралақан қалған.
Міне, осы маңызды да өзекті мәселені ше-шетін және жиырма жылдан бері тәжірибелерімен он адамның сегізін табысқа жеткізген бір би табылса, әлбетте, есі бар әрбір адам бәрінен бүрын әлгі мәселеден та-бысқа жеткізетін биге жүгінуі тиіс.
Міне, осындай билердің бірі, тіпті, ең біріншісі Қүран-ы Мүғжизүл Баянның мағынауи и'жазынан сүзілген әрі туындаған Рисалә-и Нүр екендігіне, сол арқылы әлгі мәселеде табысқа жеткен мыңдаған куәгерлер бар.
Иә, мына дүниеге міндет жүктеліп жіберілген әрбір адам бүл жерде қонақ әрі фәни, өзінің де кім екендігі және мәңгілік өмірмен тығыз байланыстылығы іс жүзінде анықталып отыр. Бүл заманда мәңгі өмірге зақым бермей сақтап қалатын қорғандар қирап қалғандықтан, әрбір адамның бүл дүние-мен және ондағы жақын жандарымен келме-ске қоштасуы, сондай-ақ тіршіліктен мың есе әдемі әрі мәңгі бір мүлікке қол жеткізуі не болмаса айырылып қалуы сияқты өзекті мәселе туып отыр. Егер қолында иман куәлігі мен ақтау қағазы әрі құжаты болып табыла-тын иманы толық болмаса, әлгі мәселеде ұты-лып қалады. Апырым-ай, манағы үтылып қалған нәрсенің орнын немен толтыруға бо-лар еді?
Міне, осы ақиқатқа сүйене отырып, менің және достарымның әрқайсысының ақылы жүз есе артып, ұғымы молайса да, бәріміз жұмылып оны мына улы әрі киелі істің жолы-на арнасақ, әрең жетеді. Басқа мәселелермен шүғылдану біз үшін түкке турғысыз әрі бос әурешілік. Алайда Рисалә-и Нүрдың бірқатар шәкірттері басқа мәселерді шешу жолында күрескені (1), сондай-ақ кейбір ақымақтардың бізге нақақтан-нақақ тиісіп, зомбылық жа-саған кездерінде мәжбүр болып амалсыздан айналысқанымыз бар.
hәм мына ақиқат әрі үлкен мәселеден тыс дау-шарларға ойша болсын, көңілмен болсын араласу зиянды. Себебі ондай саяси кең алаңдарды қадағалап, шұғылданып жүретін адам тар алаңдағы жүктелген міндетте және маңызды істерде кейін қалады не болмаса ынтасы азаяды. Сондай-ақ үшы-қиырсыз әрі өзіне тартып кететін саясат пен қырқысу алаңдарын бағдарлағандар кейде оның ішіне біржола еніп кетеді. Сөйтіп, міндетін атқара алмағанымен де тұрмай, көңіл хоштығын, адал ниетін, дурыс үғымын, қызметтегі ықыласын жоғалтып алмаса да, солай айыпта-луы мүмкін. Тіпті, сотта бүл түрғыдан шабуыл жасалғанда, былай дегенім бар:
(1) Сот кезіндегі өзін-өзі қорғауын айтып отыр.
„Күндей жарқын Иман мен Құранның ақиқаттары жерде жатқан фәни жа-рықтардың тартылысына көнбейтіні, оған тәуелді әрі қолшоқпар болмайтыны сияқты осы ақиқатты толық түсінген адам жердегі кейбір оқиғаларға ғана емес, бүкіл әлемдегі оқиғаларға да қолшоқпар бола алмайды," - деп, олардың аузына құм құйдым.
Мінег осымен үстазымыздың жауабы бітті. Біз де жан-тәнімізбен қуаттап, дүрыс дедік.
Рисалә-и Нур шәкірттері.
РИСАЛӘ-И НҮРДЫҢ ТАРАЗЫЛАРЫНАН ОН ҮШІНШІ СӨЗДІҢ ЕКІНШІ МАҚАМЫНЫҢ ТҮСІНДІРМЕСІ
Қамаудағылар Рисалә-и Нурдағы нағыз жұбанышқа өте зәру. Әсіресе, жастықтың ал-бырттығынан соққы жеп, уылжыған тәтті өмірін турмеде өткізгендер нұрларға аса мұқтаж.
Рас, албырттығы мол жастық шақ көбінесе ақылды емес, сезімді тыңдайды. Ал сезім мен әуестік болса соқыр емес пе, істің соңын көрмейді. Дайын тұрған азғантай ләззатқа бо-ла кейіннен келетін батпан ләззатты тәрк етеді. Бір минуттық кек алудағы ләззатқа бо-ла адам өлтіріп, сексен мың сағат түрменің азабын тартады. Бір сағаттық нәпсі қандыру, рахатқа бату үшін біреудің намысын таптап, арын төгеді де, мыңдаған күндер бойы абақты мен дүшпанның қорлығынан жаны күйзеліп, өмірі тас-талқан болады. Бейшара жастардың өміріне осылайша көптеген қауіп төніп тұр. Олар уылжыған тәтті өмірді тым ащы да аянышты ахуалға айналдырады. Әсіресе, солтүстікте орналасқан ірі бір мемлекет жас-тардың әуесқой мінезін пайдаланып, ғасырымызға бейім апаттармен дүр сілкіндіруде. Ары таза кісілердің бойжеткен қыздары мен жұбайларын бойын соқыр сезім билеген жастардың еншісіне беріп, „ештеңе етпейді" дегендей көз жұмуда. Тіпті, моншала-рында әйел мен еркектің бірге тусуіне де үлықсат беріп, жезөкшелікке осылайша ықпал етуде. Сондай-ақ байлардың дүние мүлкін талан-тараж етіп, пақыр әумесерлерге таратып беруде. Бүрын-соңды болып көрме-ген мұндай апатқа бүкіл адамзаттың төбе ша-шы тік тұрып, зәресі ұшуда.
Міне, бұл ғасырда Ислам және Түрк жаста-ры батылдық көрсетіп, мұндай екі жақты соққыға Рисалә-и Нүрдың „Миуа", „Жастар шырағы" сияқты кітапшаларының өткір қылышын қолға алып, қарсы шабулары ке-рек. Әйтпесе, әлгі бейшара жастар өздерінің жарқын болашағынан, бақыты мен ақыреттегі бағынан да айырылып, о дүниедегі өмірін азап пен қайғыға толтырады. Бойын-дағы күш-жігерді орынсыз шығындап, азғындыққа салынудың салдарынан емхана-ларға, қызуқандылықтың зардабынан түрмеге де түседі. Қартайған шағында „Қап, әттеген-ай" деп, сандарын соға өкінеді.
Егер Қүраннан тәрбие алып, Рисалә-и Нұрдың ақиқаттары арқылы аяғын нық бас-са, нағыз қаһарман әрі жақсы адам, ол бағы жанған бір мүсылман, сондай-ақ басқа да тіршілік иелеріне сүлтан да болады.
Иә, түрмеде отырған бір жігіт жиырма төрт сағаттық бір күннің тек бір сағатын бес уақыт намазға жұмсаса, түрме көп күнә жа-сауға кедергі болатыны сияқты, мына азапқа душар еткен қателіктен де тәубаға келіп, басқа да зиянды әрі қайғылы күнәлардан аулақ және туыстарына көп пайдасы тиетіні сияқты, өзінің бес-он жылдық фәни жастық шағымен мәңгілік жарқын жастық шаққа ие болатындығын ең бірінші болып Құран-ы Мүғжиз-ил Баян, содан соң Аллаһтан келген бүкіл кітаптар мен парақтар анық хабарлар беріп, сүйсіндіруде.
Иә, мұндай тәтті де әдемі жастық шақ сияқты нығметке дүрыс жолда жүру және мойынсүну арқылы шүкір етсе, сол жастық молайып, әрі мәңгі-бақи түрге еніп, ләззаты арта туседі. Әйтпесе, басқа пәле болып, қайғы-мұңға салып, зардап шектіреді. Сон-дай-ақ туған-туыстарына, Отанына, халқына кір келтіретін әпербақанға айналуына се-бепші болады.
Егер тұтқын жала жабылып, нақақтан сот-талған болса, намаз оқу шартын орындаса, әрбір сағаты бір күн қүлшылық ретінде бола-тыны сияқты, түрме оның залымдардан сақтайтын баспанасына айналып, ескі заман-дағыдай үңгірде бас сауғалап қүлшылық ет-кен адал да тақуа адам болып саналады. Егер ол пақыр не болмаса қарт кісі, я науқас неме-се иман ақиқаттарына жаны қүмар біреу бол-са, парызды орындау және тәубаға келу шартымен әрбір сағаты жиырмаға жуық құлшылық сағатына айналып, турме оған де-малыс орны әрі ол жерде өзіне мейрімін^гөге қараған достары болса, сүйіспеншілік жері, сондай-ақ тәрбиелеу орны - бір дәрісхана кейпіне енеді. Мүндай адам, өзінің сырт-тағы лас әрі айналасын күнәлар шырмаған бостандықта емес, түрмеде отырғанына ри-за болуы мүмкін. Түрмеде тәрбие алыпг бос-тандыққа шыққанда, қаскүнем қылмыскер емес, қайта тәубәға келіп, тәжірибе жи-наған тәртіпті әрі халқына пайдалы адам боп шығады. Тіпті, „Денизли" дейтін түрме-дегі адамдардың қысқа мерзім ішінде Ри-салә-и Нұрдың әдемі мінез-құлық туралы дәрісін тыңдап, жөнделгендері сондай, олар-ды көрген кейбір абақты қызметшілері бы-лай деген екен: „қылмыскерді тәрбиелеу үшін оны он бес жыл қамаудың орнына он бес апта Рисалә-и Нұрдың дәрісін тыңдатса, жетіп жатыр",
Иә, өлімнің өлімі жоқ, әрі өзі жасырынып келеді. Кез келген уақытта, кез келген жерде шап береді. Қабірдің апандай есігі жабылатын түрі жоқ, адамдар топ-топ болып сол жерге келгенде, омақаса құлап, көзден таса болуда. Имандылар үшін өлім дегеніміз жоғалу емес, қайта демалысқа шығу екенін Қүранның ақиқатынан белгілі болып отыр. Ал, Құдайдан безгендер үшін сыртқы көрінісі сияқты мәңгілікке жойылу, сондай-ақ барлық жақсы адамдардан, қоршаған ' ортамен мәңгілікке қоштасу болып табылады.
Шүбәсіз ең бақытты кім десеңдер, әлбетте, Ол - сабыр сақтап, Іпүкір еткен, сол қамау-дан өткен күндерін пайдалана отырып Ри-салә-и Нұрдың дәрісін көңіліне тоқып, тура жолда жүріп, Иман мен Қүранға қызмет ет-кен адам.
Уа, рахат пен ләззатқа жаны құмар адам! Қазір мен жетпіс бес жастамын. Өмірімде ба-сымнан өткен мыңдаған тәжірибелер, дәлелдер, шындықтар арқасында мынаған көзім әбден жетті.
Нағыз рахат пен уайымсыз ләззатты әрі шынайы шаттық пен өмірдің бақытын, тек қана имандылықтан және иманның ақиқаттарының маңынан табасың. Әйтпесе дүниеуи бір ләззат көптеген қайғыларға ұрындырады. Бір түйір жүзім беріп, он дүре соғатыны сияқты өмірдің шырқын бұзады.
Әйг қамаудан жаны күйзелген бейшаралар! Дүниелерің қирап, өмірлерің астан-кестен болған екен, еңбек етіңдер, тырысыңдар! Со-нау ақыреттерің аман болсын. Мәңгі өмірлерің жаздай жадырап, балдай тәтті бол-сын! Қамаудағы мерзімдеріңді тиімді пайдала-ныңдар, Мәселен, кейде қиян-кескі қиын жағдайда дүшпан оғының астындағы бір сағат күзет бір жыл құлшылық болып саналады. Сол сияқты сендердің де мына ауыр шарттарда жа-саған әрбір сағаттармен пара-пар болып, көрген қиындықтарың сауапты мейірімдерге айналады.
Аса қадірлі де сенімді бауырларым!
Абақтының қиын күндерін бастан кешіріп жатқандарға және оған сырттан келген азық-түліктерге бақылау жасап әрі қол ұшын бергендерге өте күшті бір демеу. Мұны „үш нүкте" арқылы баяндап берейін.
Бірінші нүкте. Абақтыда өткен әр күнді он күндік ғибадатқа, сол фәни сағаттарды руха-ни да бақи сағаттарға айналдыруға болады. Әрі бес-он жылдық жаза өтеу мерзімі арқылы миллиондаған жылдық шексіз қамалудан құтылуға болады. Міне бұл имандылар үшін өте қүнды әрі мол табыс. Бүл табысқа қалай қол жеткізуге болады дейсіңдер ғой, оның шарты: парыз болған намазды оқу; торға түсу-ге себеп болған күнәлардан тәубаға келу; са-быр сақтап, шүкір ету, Онсыз да түрме кунәға одан әрі бата бермеуге, оны жасауға жол бер-мейтін, кедергі емес пе?
Екінші нүкте. Ләззаттың аяқталуы қайғы екендігі тәрізді қайғының аяқталуы да ләззат болып табылады, Рас, әркім-ақ өткен күндердің шаттыққа толы кезеңдерін ойлаған шақта, өкіне де қамыға көңілі құлазып: „Қап, сол бір күндер-ай!" дейді, ал өткеннің қайғылы да ауыр күндерін еске алса, өтіп кет-кеніне іштей қуанып: „Әлхамдү-лиллаһ, Қүдайға шүкір, сол бір қараңғы күндер өтті кетті, орнына сауабы қалды" дер еді, көңілі жай тауып, терең тыныс алар еді.
Демек, өткінші бір сағаттық қайғы, жанға мағынауи ләззат береді. Ал, ләззатқа толы бір сағат, керісінше, терең қайғылы із қалдырады. Бұл рас болса, өткен қайғылы сағаттар уайымдарымен қоса жым-жылас >коғалады. Ал келешектің қаралы күндерінің әзірге ауылы алыс, көрінбейді. Жоқ нәрседе қайғы қайдан болсын. Мәселен, бірнеше күннен соң аш-жалаңаш, сусыз қаламын деп бүгіннен бастап өлермендене нан жеп, су ішу, қалың киіну - барып турған ақымақтық. Дәл сол сияқты жым-жылас жоқ болған өткен мен келешектің қайғылы сағаттарын дәл қазір ойлап сабырсыздану, сондай-ақ кемшілігі көп нәпсісін үмытып, Қүдайға кінә артқандай уһілеп-аһылап аһ үру да ақымақтық. Егер бойындағы сабырлылықты оңды-солды шашпай, яғни өткен мен келе-шекке сарп етпей, қазіргі уақытына, сол күніне дәйектетсе, толық жетеді. Күйзеліс мыңнан бірге түседі. Шағымдану деп қабылдамағайсыңдар, сендерге мынаны да айта кетейін:
Мен, мына Жүсіптің медресесінде (1) өткізген бірнеше күнімде, өмірімде көрмеген дүниелік һәм рухани зардап шеккен кезімде, бір жағынан науқастық жабысып, бәрінен бүрын Рисалә-и Нүрдың қызметінен мақүрым қалғандығымнан туындаған үмітсіздік пен ру-хани күйзелістер жанымды жегідей жеген сәтте, Аллаһтан жәрдем келіп, аталған ақиқатты көрсетті. Мен дағы жанымды күйзеген науқастығыма, қамалғаныма разы болдым. Өйткені: „Мен сияқты қабір аузын-дағы бейшараның қапы қалып өткізіп алатын бір сағатын оншақты қүлшылық сағатына айналдыру мен үшін үлкен табыс" депг Қүдайға шүкір еттім.
Үшінші нүкте. Түтқындарға мейірлене қызмет етіп көмектесу: қажетті азықтарын беру; жаралы жандарын жүбанышпен емдеу сияқты шамалы ғана істермен де үлкен та-бысқа қол жеткізуге болады. Сырттан келген тамақтарын жеткізер болса, сол түрме күзетшісі мен қызметкерлерінің амал дәптеріне садақа ретінде дәл сол тамақтың мөлшеріндей сауап жазылады. Қиналған жан яғни тұтқын, кәрі не болмаса науқас, пақыр немесе кіріптар болса, бұл мағынауи са-дақаның сауабы да арта түседі.
Міне, осы мол табыстың шарты - әлгі қызмет Құдайға бағышталмағы үшін парыз болған намазды оқу. Тағы бір шарты оларға сенімді дос ретінде міндетсінбей жанашыр-лықпен, мейірлене әрі сүйсіне жәрдем ету.
(1) Жүсіп пайгамбарға (ғ.с.) жала жауып, оны нақақтан нақақ •түрмеге қамаған екен. Соған теңеу ретінде Иман мен Қүранға қызмет жасағандарды үстап, қамаған жерлердің атауы.
Әй, турмедегі достарым мен діпдес бауыр-ларым!
Дүние мен ақыреттің азабынан қүтқаратын ақиқатты мыналарға баянда деп көңіліме нұсқау келді. Ол ақиқат мынау болған:
Мәселен, біреу екінші біреудің ағасын не-месе туысын өлтірді делік. Кек алудағы бір минуттық ләззат миллиондаған минут жүректі сыздатып қана қоймай, түрменің де азабын тарттырады. Әлгі өлген адамның ту-ысқаны да қарсы дұшпанынан „қайтсем кек аламын"1 деп ойлай-ойлай өмірінің мәні кетіп, шырқы бұзылады. Бойын үрей билеп, ашу-ыза да кернеп, азапқа түседі. Бұдан қүгылудың бір ғана шарасы бар, ол - Құранның әмірін тыңдау және хақ пен ақиқат әрі игілікті іс және адамгершілік, сондай-ақ Ислам діні та-лап етіп шақыратын келісімге келуг татуласу.
Иә, ақиқат пен игілік татулықта. Себебі ажал біреу, өзгермейді. Әлгі өлген кісінің ажалы жетіп тур екен, бәлкім ол адам артық өмір сүрмейтін шығар. Өлтірген кісі Ал-лаһтың жазған тағдырына себепші болды. Егер келісім болмаса, екі жақты да үрей би-леп, кек алудың азабын шегеді. Сондықтан Ислам дініміз: „Бір м'үмин басқа бір мүминге үш күннен артық ренжімеуі тиіс" деп бұйырады.
Егер мүндай қылмыс қастық емес не өш алу да емес, бір мұнапықтың шығарған бүлігі болса, тез арада татуласулары керек. Әйтпесе, аз ғана қайғы одан әрі үлгайып, ұйығына сіңіре береді. Егер татуласса әрі өлтірген адам да тәубаға келіп, марқұмға әрдайым дүға етсе, онда екі жақ та ұтады, туысқан сияқты бола-ды. Кеткен бір бауырының орнына бірнеше діндар бауыр табады. Құдайдың басқа салғанына көніп, дұшпанының қүнын кешеді. Оның үстіне мына Рисалә-и Нұр дәрісін тыңдаған болса, ңгілікке жетелейді, жеке бас пен баршаның тыныштығы араларында бо-лып өткен барлық кикілжіңдерді ұмытуын та-лап етеді.
Мәселен, „Денизли" турмесіндегі біріне-бірі қас тұтқындар Нұрдың дәрісін алғаннан кейін достасты. Біздің ақталып шығуымызға олар-дың ықпалы болды, тіпті, мұны көрген надан-дар мен есерсоқтарға дейін „Бәрекаллаһ, Мәшааллаһ" десті. Сөйтіп ондағы тұтқындардың бойлары жазылып, рахаттанып қалды. Байқаймын, бул жерде де бір адамның кесірінен жүз адам күйзелген және ешбірінде де «рахат жоқ. Бүл деген зұлымдық қой. Мәрт, ар-намысы бар бір мү'мин ешқашан да өзінің кішкене қателігімен немесе бас пайдасын көздеп, иманды жандарға көп зиян шектірмейді. Егер қателесіп зияны тисе, лезде тәубаға келуі керек.
Жaңадан тускеп қадірменді достарым және бурыннан жатқан тутқындар!
Менің бұл жерге тап болуыма Аллаһтың жарылқауы турғысынан басты себеп сендер екендеріңе толық көзім жетті, Яғни Нұрлар, өзінің жұбаныштарымен, сондай-ақ имани ақиқаттарымен сендерді түрменің мына аза-бынан және көптеген дүниеуи зардаптан қүтқарып, өкінішке толы өте шығатын өмірлеріңді бостан-бос өткізбей әрі о дүние-лерінде жыламай, ең болмаса, ақыреттеріңді аман сақтау сендерге нағыз демеу болып та-былады. Сонымен, ақиқат осы болса, әлбетте сендер „Денизлинің11 тұтқындары мен Нұр шәкірттері сияқты бір-бірлеріңе дос болула-рың керек. Көрмейсіңдер ме, бірін-бірі пы-шақтап тастамасын, біріне-бірі қастандық жасамасын деп, тамақ болсын, нан болсын, сырттан келген заттарыңды мың байланса да ақтарып тексеріп жатыр. Сендерге адал қызмет етіп жүрген күзетшілер әбігер. Сон-дай-ақ өздерің де дем алуға сыртқа шығарылмай отырсыңдар. Өйткені сендерді бір-бірлеріңе бас салып, жұлыса кетеді деп ойлайды. Сіз секілді тумысынан қаһарман жаңа тускен тұтқын достарым! Енді мағынауи қаһармандықпен батыл болып, түрме қызметшілеріне былай деңдер:
„Қолымызға пышақ емес, маузер револвер берілсе де, тіпті, оның үстіне бүйрық берілсе де, біз мына өзіміз сияқты қиындық көрген бейшара бауырларымызға қол жұмсамаймыз. Ескіден ала алмай жүрген кегіміз бен қастығымыз болса да кешіп, көңілдерін қалдырмауға, Құранның әмірі бойынша әрі иман және Ислам дінінің бауырмалдығының. атынан, сондай-ақ игілік пейілімен, оның бер-ген тәрбиесімен ант еттік" деп, осы бір турмені мүбарәк - қүтты дәрісханаға айнал-дырыңдар.
ОН ҮШІНШІ СӨЗДІҢ
ЕКІНШІ МАҚАМЫНЫҢ
ҚОСЫМШАСЫ
Қадір түнінде ойыма келген маңызды мәселе
Адамзат екінші дүниежүзілік соғыстың ора-сан зор зұлымдығы мен мейірімдігінен, бір дүшпанның кесірінен жүздеген жазықсыз жандарды аяусыз қырып жоюынан жеңілгендер үмітсіздікке түсіп, жеңгендер болса билікті қолдарында үстап тұру, қираған қалаларды қалпына келтіру уайымы және мәдениет қиялының жалған әрі бұл дүниенің өткінші екендігін сезіну сияқты мәндерден ауыр зардап шекті. Адамзат баласының жоғары дәрежедегі қабілеті мен ішкі дүниесі тас-талқан болды. Азғындықтың ең қорқыныштысы - жер жүзіндегі саясаттың бет пердесі ашылды. Дүниедегі зұлымдық пен жөнсіздікті Қүран ғана тузей алатындығын білді. Бүған дәлел: Солтүстікте, Батыста және Америкада көптеген кісілер дүниенің өткінші, алдамшы екендігін сезіп, адамзаттың жараты-лысында мәңгі жасау тілегі бар екенін біліп, енді сол мәңгілік өмір сүру жолын іздестіреді. Егер адамзат ақылдан жұрдай болып, есуасқа айналмаса, Швеция, Норвегия, Финляндия және Англияның атақты ғалымдары мен Аме-риканың Ислам зерттеу ұйымдары сияқты Қүран жолымен, Ислам жолымен жүруге үмтылады.
Мың үш жуз алпыс жылдан бері әр ғасырда үш жүз елу миллионнан астам шәкірті болған және миллиондаған қарилардың жадында әрі жүрегінде сақтаулы, басқа ешбір кітадта болмаған ерекшеліктерге үйлесімді, адамзатқа шексіз өмір мен мәңгілік бақыттылықтан хабар берген, адамзаттың ру-хани жарасына ем, дертіне шипа болған Қасиетті Қүран, қайта-қайта, қуатты да қатал түрде мындаған аяттарымен дем салып, айғақтарымен , дәлелдеп, мәңгі өмірді сүйіншілеп, мол бақытқа бөлену бар екенін айтуы адамзат мірдетті турде ақылдан мүлдем адаспаса, дүниеуи немесе мағыналық қиямет болмаса, Швеция, Финляндия, Англияның Құранды қабылдауға тырысқан атақты наси-хатшылары, сондай-ақ Американың хақ дін іздеген ұйымдары сияқты, жер шарының ірі материктері және ірі елдері Құран-ы Мүғжизүл Баянды шарқ үра іздестіретінін, ақиқаттығына көзі жеткен соңг жан-тәнімен ұмтылатынын көрсетеді. Себебі бұл турғыда оған шақ келер ешбір кітап жоқ әрі міндетті түрде болмайды да. Еш нәрсе де Мүғжизе-і Әкбардың орнын баса алмайды.
Екіншіден: Рисалә-и Нұр үлкен мұғжизенің алмас қылышы тәрізді қасарысқан душпан-дарды бағынуға мәжбүр етті. Рисалә-и Нүр Құраннан нәр ала отырып, жүректер мен рух-тарды және сезімдерді нүрға бөлеп, Құран ақиқаттарын халыққа жеткізуде. Рисалә-и Нүрга қарсы үгіт жүргізушілердің еңбегі босқа кетті. Дінсіздіктің алынбас қорғанындай болған табиғатшылдықты „Та-биғат рисаләсі" арқылы тас-талқан етті, мәңгүрттік ұйығында туншыққандарға „Аса-и Мұсадағы" Миуаның Алтыншы Мәселесі және Бірінші, Екінші, Үшінші, Сегізінші айғақтармен ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Қазіргі кезде дін дәрістерін беру және жеке дәрісханалар ашуға ресми түрде рұқсат етілді. Нұр шәкірттері де мүмкін болғанынша, бар-лық жерлерде Нүр дәрісханаларын ашуы ке-рек. Негізінде әркім өз бетімен оқыса, айтарлықтай пайдасы тиеді. Алайда кім-кімнің де мәселелерді түгелдвй түсіне қоюы қиын. ІНегізінде бүл мәселелер Иман ақиқаттарының түсіндірмесі болғандықтан әрі ғылым әрі Аллаһты тану, көңіл. хоштығы, әрі ғибадат.
Рисалә-и Нүр медреселерінің 0ес-он апталық табысы еСкі медреселердің бес-он жылы-на татиды. Жиырма жылдық еңбегіміз осыны көрсетті. Әрі үкіметіміздін, Рисалә-и Нүрға қарсы шығудың орнына басылып шығуына және таратылуына көмектескені жөн. Себебі Рисалә-и Нұр халқымыздың күнделікті өмірін ғана емес, о дүниедегі өміріне де өте пайдалы. Басымыздан өткен қателіктердің орнын тол-тырып, келешекте пәлекеттер мен топа-ландарға жол бермейтін болады.
Саид Нурси.
(Жиырма алтыншы лема)
ЖЕТІНШІҮМІТ
Ескі Саидтің күлкілері Жаңа Саидтің көз жасына айналып, қартая бастаған шағында Анкарадағылар мені ескі Саид деп ойлап, Ан-караға шақырды. Күздің соңына таман менен де бетер қартайып, қаусап қалған Анкара қорғанының басына шықтым.
Жылдың кәрілік мезгілінде менің қарттыгым, қорғанның қарттығы, адамзаттың қарттығы, Османлы дәулетінің карттығы, һалифаттың қарттығы, жер шарының қарттығы маған өте аянышты халде көрінді. Өткен өмірдің ой-щұқыры мен болашақтың белестеріне зер салдым. Мені қаумалай қоршаған бұл қарттықтардың ішінде Анкарадан да рухани қараңғылық сездім. Бір нұр, жүбаныш, уміт іздедім.(1) Оңыма, яғни өткен шағыма қарағанымда, ата-бабаларымның ғана емес, нәсілімнің де мазары бейнесінде көрінді, Жұбаныш іздеп отырғанда, қорқыныш берді. Қүтылудың жолын іздеп, сол тарапымдағы болашаққа зер салдым. Бүл жағымда менің және болашақ ұрпақтың қараңғы қабір бейнесі көрінді. Сүйінерім деп үміттеніп едім, күйініш берді.
(1) Сол уақыт, сол рухани халдерім мінәжат түрінде жазылып, Анкарада, „Хубаб" рисаләсіне алынды.
Оңым мен солымнан шошынып, бүгінгі күнге қарадым. Жартылай өліп, жанталасқан денемді көтеріп бара жатқан табытты көрдім. Бұл жақтан да үмітім үзілген соң, басымды көтеріп, өмір ағашымның үшарына көз сал-дым. Бір ғана жемісі бар, ол да менің мәйітім. Өмір ағашының астына, тамырларына қарадым. Денем топыраққа айналып, тамыр-дағы топырақпен бірге аяқ асты тапталуда. Дертімді одан бетер асқындыра түсті. Шара-сыздықтан артыма қарадым. Бүл фәни дүние түрақтай алмай қаңбақтай домалап барады. Жарама дәрі емес, у сепкендей болды. Бүл жақтан да қайыр көре алмағандықтан, ал-дыңғы жаққа қөз салдым. Қабірімнің аузы арандай ашылып мені күтіп түр. Арғы жағында шексіздік жолы мен сол жолға кет-кендер алыстан-ақ топ-тобымен көрініп бара жатыр. Алты жағымнан бірдей қоршаған қорқыныштарға титімдей болса да қарсы турарлық қорғаныс қаруы мен тіреніш нүктесі қалмады. Дүшпандар мен зиянкестер-ге қарсы адам баласы қолынан келгенінше ғана күресе алады. Ал мына жағдайға адам заттың қабілет-күші жетпегендіктен, мен де шарасыз қалдым. Алты жағымнан анталаған уайым-қайғыдан үмітсіздіктің қараңғы қүрды-мына қүлағалы турғанда, Құран-ы Мұғжизул Баяннан күш алушы иман нұры көмекке жетті. Алты жағымды да жарықтандырып, нұрға бөлегендігі сонша уайым қараңғылығы жүз есе қоюлана туссе де, иман нурының сәулесі жеткілікті болар еді. Барлық қасіретімді қуанышқа, қайғыларымды сүйінішке айналдьірды. Былайша:
Иман: әлгі өткен шақтың қорқынышты ма-зар бейнесін қақ айырып, үйреншікті зиялы-лар мәжілісі мен сүйікті жандардың жиналысы екендігін айнәляқын көрсетті.
һәм иман: қапы қалып, үлкен қабір түрінде көрінген болашақты жағымды бақыт сарайла-рында беріліп жатқан Рахмани қонақасы, мәжіліс түрінде ғылмәляқын көрсетті.
һәм иман: қапы қалған назарда бүгінімді әкетіп бара жатқан табыттың тас-талқанын шығарып, Рахманның қонақ үйінде ақырет үшін саудаласып жүргендігімді көрсетті.
һәм иман: өмір ағашының басында жаназа сияқты көрінген бір ғана жемістің мәйіт емес, шексіз өмір үшін жаратылған рухым-ның